null

AnalyseNieuwe coronagolf

Zijn we weer in de val getrapt? Waarom het zo moeilijk is om te leren leven met het virus

Weer neemt het aantal besmettingen toe, weer stijgt de druk op de zorg en weer maakt het kabinet zich op om in te grijpen. Het was bekend dat het coronavirus ook met een vaccin niet zomaar te verslaan is; we moeten leren leven met de ziekte. Waarom lukt dat nog niet?

Johan van Heerde

We prikken ons een weg uit de corona-epidemie, zei het kabinet. Als iedereen die dat wil is gevaccineerd, kunnen we de anderhalve meter loslaten. Wie geen vaccin neemt moet zich voor een feestje of theaterbezoek laten testen. Op die manier kan de maatschappij weer goeddeels terug naar normaal.

Die corona-aanpak leek eenvoudig, maar staat na amper een maand al onder druk. De stijging van het aantal nieuwe coronameldingen en ziekenhuisopnames is zo groot dat het demissionaire kabinet heeft aangekondigd dat het gaat ingrijpen. Dit weekend bespreekt de regering nieuwe maatregelen tegen de verspreiding van het coronavirus, dinsdag is er een persconferentie.

Is er sprake van een collectief falen? Iedereen wist toch dat het virus zou blijven bestaan, dat het niet meer weg zou gaan. We moesten met de ziekte leren leven. Lukt ons dat niet?

Piekfijn bron-en contactonderzoek

Leven met een virus begint met weten waar het zich verspreidt en zo goed mogelijk een kleine opflakkering uittrappen.

Dit is in een notendop het strijdplan dat de deskundigen van het RIVM vlak voor de zomer in een bijeenkomst voor journalisten nog eens presenteerden. Met gegevens uit rioolonderzoek, van huisartsen, de Infectieradar-app en het gebruikelijke testen bij klachten wilden experts zicht houden op het virus. Een piekfijn bron- en contactonderzoek moest de mogelijke verspreiding van het virus blootleggen. Desnoods zouden hele wijken worden getest, om een brandhaard vroegtijdig te blussen.

Maar zover kwam het nooit, met dank aan de golf van besmettingen in de zomer. Te vroeg opende het kabinet alle horeca en discotheken waarna begin juli het aantal besmettingen omhoog schoot. De regering greep in, maar bracht de verspreiding van het virus niet terug naar het punt van voor die piek. In plaats van 500 infecties per dag eind juni noteerde het RIVM in september zo’n 1500 nieuwe besmettingen per dag.

Toen de lockdown op 25 september werd opgeheven, lag er geen gedetailleerd strijdplan. Demissionair minister van volksgezondheid Hugo de Jonge zei nog wel iets over ‘sectoraal en regionaal ingrijpen’, bij een opleving van het virus. Maar hoe dat eruit zou zien werd nooit onderbouwd. Het zicht op de verspreiding van het virus was toen al weg, de GGD achterhaalde in september bij ongeveer één op de drie geïnfecteerde personen de bron van de besmetting.

Teleurstelling

“Op het moment van de versoepelingen was de uitgangssituatie niet goed”, constateert epidemioloog Alma Tostmann (Infectiepreventie Radboudumc). “Als je gericht wilt ingrijpen moet de verspreiding van het virus eerst richting het nulpunt voor je gaat versoepelen. Maar ik heb nooit het idee gehad dat de regering het virus zo ver wilde terugdringen.”

Moet je het coronavirus willen terugdringen? Een opleving van de epidemie kan onderdeel zijn van het leven met dit nieuwe virus. Iedere expert voorspelde dat er in het najaar een golf(je) zou komen.

“Dat is ook zo”, zegt Tostmann. “We hebben veel meer bewegingsruimte dan vorig jaar door alle vaccinaties maar aanvullende maatregelen voelen nu toch als een teleurstelling. Het gaat dus ook om de definitie van wat leven met het virus is.” Hoewel sommige mensen het beeld lijken te hebben dat leven met het virus betekent dat je alles gewoon kunt laten gaan, hoort ingrijpen er volgens haar soms bij.

Nieuw is dat niet. De epidemioloog geeft een voorbeeld: in 2016 steeg plotseling het aantal mensen dat de infectieziekte meningokokken type W kreeg. Vanwege het hoge aantal ernstig zieken en sterfgevallen onder met name jongeren, werd een vaccinatie tegen meningokokken W vanaf 2018 opgenomen in het Nederlandse rijksvaccinatieprogramma.

“Dat is leren leven met een ziekte. Er komt iets op en je grijpt gepast in”, zegt Tostmann. “Bij covid moeten we er ook zo mee omgaan. Je blijft het virus volgen en modelleert de toekomst. Alleen is de impact nu veel groter.”

Binnen de bandbreedte

Gedurende de hele pandemie zijn de ziekenhuisopnames in belangrijke mate bepalend voor hoe we met het virus leven. Dit najaar ligt nog meer de nadruk op de vraag: kunnen de ziekenhuizen het aan en kan de reguliere zorg op peil blijven? Tostmann: “Toen ik de schattingen voor het najaar zag dacht ik: ‘hoezo denken jullie dat de ziekenhuizen dit aankunnen?’”

Het aantal ziekenhuisopnames is momenteel hoog en hoger dan verwacht, maar het valt nog net binnen de bandbreedte van de prognoses van het RIVM in september.

Ook hoogleraar epidemiologie Frits Rosendaal (LUMC) verbaast zich hierover. Hij constateert dat ongeveer een half miljoen mensen ouder dan 60 niet is gevaccineerd. “Die mensen zou je allemaal als risicogroep kunnen zien. Een paar procent heeft bij covid een ziekenhuisopname nodig, maar een paar procent van een half miljoen is heel veel.”

Verplegend personeel op de cohortafdeling van het Catharina Ziekenhuis. Het aantal coronapatiënten dat is opgenomen in de Nederlandse ziekenhuizen neemt weer toe. Beeld ANP
Verplegend personeel op de cohortafdeling van het Catharina Ziekenhuis. Het aantal coronapatiënten dat is opgenomen in de Nederlandse ziekenhuizen neemt weer toe.Beeld ANP

In de prognoses van het RIVM had dus nóg een lijn moeten staan, meent Rosendaal. De lijn die laat zien welke toename de ziekenhuizen aankunnen. “Het is duidelijk dat we daar nu boven zitten.”

Het alternatief was om überhaupt meer stapsgewijs te leren leven met het virus, in plaats van het opheffen van de anderhalve meter op 25 september bij een vaccinatiegraad van 85 procent. Tostmann had een dergelijke aanpak graag gezien, en zij niet alleen. Het voltallige Outbreak Management Team, met daarin overigens ook vertegenwoordigers van de zorg, adviseerde het kabinet voorafgaand aan de versoepelingen om nadrukkelijk niet overal tegelijk te versoepelen.

Sneller ingrijpen

Zijn we in de val van het virus getrapt? Epidemioloog Rosendaal vindt dat iets te gemakkelijk gedacht. “Dat je versoepelt en kijkt wat er gebeurt vind ik niet heel raar. De samenleving wil ook verder en anders doe je nooit wat. Als deze golf iets eerder was afgevlakt hadden we gezegd: de overheid heeft het juiste risico genomen.”

Daar staat volgens Rosendaal tegenover dat het kabinet sneller moet ingrijpen. Op 11 oktober waarschuwde het OMT al dat de prognoses een ongunstiger beeld schetsten. Ondertussen bleek dat de handhaving van het coronatoegangsbewijs, het door de regering bedachte antwoord op de epidemie, tekortschoot. Het OMT benadrukte altijd dat een goed werkend systeem met goede toegangscontroles en handhaving belangrijk zijn.

“Ook dit virus vraagt om snelheid, dat hebben we de afgelopen anderhalf jaar geleerd. Toch wachtte de regering en is het moment van ingrijpen slechts drie dagen vervroegd naar komende dinsdag. Dat is niet snel”, aldus Rosendaal.

Maar niet alleen de politiek is verantwoordelijk, als we willen leren leven met het virus moeten burgers meehelpen, toch?

‘We mogen weer!’

Feit is dat veel Nederlanders de versoepelingen van eind september hebben opgevat als een ‘we mogen weer!’ Ongeacht disclaimers van demissionair premier Rutte en minister De Jonge die zeiden dat anderhalve meter nog altijd de veilige afstand is. Het advies bleef om thuis te werken als dat kan. Thuisblijven en testen bij klachten bleef cruciaal, aldus het kabinet.

Maar zeven op de tien mensen blijven niet thuis bij klachten, blijkt uit de gedragsmonitor van het RIVM. Drie op de tien mensen laten zich pas na drie of meer dagen nadat de klachten zijn begonnen testen. Nog eens twee op de tien mensen pas na twee dagen. Minder dan 50 procent van de mensen houdt meestal afstand van bezoek (was lang 75 procent). Zes op de tien mensen hebben geen bezwaar meer tegen het omhelzen van dierbaren (was lang vier op de tien).

En op kantoor? Daar is het veel drukker als we de ANWB mogen geloven, de spits explodeerde dit najaar.

Is deze golf de schuld van de burger, die niet heeft geleerd hoe te leven met covid? Gedragswetenschapper Reint Jan Renes twitterde deze week: ‘Ik heb moeite met de ‘bal ligt bij de burger’. Alsof je alle verkeersborden en maatregelen schrapt en dan tegen de verkeersdeelnemers zegt ‘jullie moeten zelf ervoor zorgen dat alles veilig gaat’.

Hoogleraar gezondheidscommunicatie Julia van Weert (UvA) vindt ook dat je niet van burgers mag verwachten dat ze bedenken hoe belangrijk het is om bepaalde maatregelen uit te voeren. Ze legt uit dat het mens eigen is om voor zichzelf het goede in het leven te overschatten. ‘Onrealistisch optimisme’ is de vakterm. “Mensen onthouden de worst die voorgehouden werd: vaccinatie is onze redding. De nuances en disclaimers die daar achteraan werden geplakt, kwamen niet binnen.”

Vreemd is dat niet, als je kijkt hoe de disclaimers gecommuniceerd werden. Driekwart van de bevolking keek niet naar de laatste persconferentie van Rutte en De Jonge. Wie het nieuws of actualiteitenprogramma’s niet volgt of niet regelmatig rijksoverheid.nl bezoekt, pikt weinig van die boodschap op.

Communicatie

Wil je de burger leren leven met een virus dat de kop op blijft steken, dan moet je aandacht besteden aan communicatie. De RIVM Corona Gedragsunit onderzocht ‘Hoe om te gaan met een opleving van het virus’. Het rapport staat vol met aanbevelingen, maar één keer gebruikt het RIVM vetgedrukte letters om de boodschap kracht bij te zetten. Er staat: ‘Proactieve communicatie over de mogelijkheid dat er in de toekomst meer maatregelen nodig zijn draagt bij aan het gevoel van legitimiteit van de maatregelen op het moment dat ze daadwerkelijk ingevoerd worden.’

Bovenstaande verbaast Van Weert niet. “Het herhalen en warmhouden van de boodschap is deze pandemie echt een probleem. Communiceer de onzekerheden en de gevaren die op de loer liggen. Verwachtingsmanagement is heel belangrijk zolang het virus rondgaat.”

Lees ook:

Alleen beperkingen voor mensen zonder coronaprik? Niks mis mee, vinden deze ethici

Dit weekend beslist het kabinet over nieuwe maatregelen tegen de verspreiding van het coronavirus. Dat burgers zonder coronavaccinatie volgende week met beperkingen te maken kunnen krijgen, en gevaccineerden niet, vinden rechtsfilosoof Roland Pierik en ethicus Henk Jochemsen te verdedigen.

Volgens deze politicoloog zijn jongeren dé slachtoffers van de coronapandemie

Nu verschillende landen weer in lockdown gaan, vindt politicoloog Mark Leonard het tijd voor een waarschuwing. Hij ziet dat de covid-pandemie nieuwe scheidslijnen aanbrengt in Europa. ‘De jongeren, die zich hebben opgeofferd voor de ouderen, voelen zich in de steek gelaten.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden