ReportageMassaproductie

We zitten op een mondkapjesberg, maar de machine draait door

Nederland, Geleen, 17-05-21 
DSM mondkapjesfabriek Dutch PPE Solutions. 
© Photo Merlin Daleman Beeld Merlin Daleman
Nederland, Geleen, 17-05-21 DSM mondkapjesfabriek Dutch PPE Solutions. © Photo Merlin DalemanBeeld Merlin Daleman

Terwijl de Algemene Rekenkamer concludeerde dat er voor zeker tien jaar aan mondkapjes in Nederland op voorraad liggen, openden DSM en VDL net een nieuwe fabriek. Is die mondkapjeswedloop nog wel nodig?

Het luistert bijzonder nauw om meltblown polypropyleen te maken, weet Pim Havermans. De DSM-sitemanager van Dutch PPE Solutions staat naast een meltblown-machine in een fabriekshal in Geleen. Een storm steekt op. Tenminste, zo klinkt het. Geblazen lucht brengt gesmolten plastic in beweging tot er op microniveau een wervelwind ontstaat. Vezels binden zich aan elkaar en worden door kleine gaatjes op een band gestort. Langzaam ontstaat een wit laagje dat lijkt op textiel.

Wie een medisch mondkapje wil maken heeft meltblown polypropyleen nodig. De synthetische stof vormt het cruciale filter in de kapjes die bekend werden omdat ze virusdeeltjes kunnen tegenhouden. Eenvoudigere chirurgische kapjes hebben één laag meltblown, hoogwaardige FFP2-maskers hebben minimaal twee laagjes.

Tot deze maand was Nederland voor het filtermateriaal afhankelijk van het buitenland. Geen fabriek hier die het kon maken. Maar nu staat er één, in Geleen. Het is een bijzondere techniek die wordt toegepast. Korrels van bioplastics worden via een pijp omhoog gezogen naar een weeg- en doseermachine op het tweede niveau. Daar smelt de kunststof tot een juiste dikte en verhouding om dit vervolgens door geblazen lucht om te vormen tot een hecht doek.

“De complexiteit zit hem in de drie eigenschappen van het doek die elkaar tegenspreken, maar tegelijk cruciaal zijn”, zegt manager Havermans, die al ruim tien jaar werkt voor DSM, maar tot vorig jaar niets wist over het productieproces van mondkapjes. Gestoken in werkschoenen en met op zijn hoofd een chique blauwe veiligheidsmuts vertelt hij enthousiast over het delicate product. “Aan de ene kant moet het doek dicht zijn om goed te filteren. Aan de andere kan moet de stof dooradembaar zijn en bestand tegen een hoge ademhaling.”

De structuur van de vezels is doorslaggevend, die zorgt namelijk voor 50 procent van de filterende werking van het doek. De andere helft wordt behaald doordat het gespannen doek een elektrische lading krijgt toegediend. Hierdoor is het filter in staat om virusdeeltjes (of andere stoffen) aan zich te binden.

Het nieuwe goud

Meltblown was vorig jaar het nieuwe goud. Vrijwel iedereen die iets met mondkapjes wilde doen probeerde de hand erop te leggen. De prijs ging minimaal twintig keer over de kop, vertelden importeurs vorig jaar tijdens het hoogtepunt van de eerste coronagolf.

Een van die importeurs was DSM, dat in het voorjaar samenwerkte met fabrikanten Auping en Afpro Filters, die medische mondkapjes leverden aan het ministerie van volksgezondheid (VWS). De bevoorradingsketen voor mondkapjes was ontaard in een wildwestmarkt. De kleinere beddenmaker en luchtfilterfabrikant konden niet zonder de multinational, die zich als invloedrijke partij nog op die chaotische markt kon begeven. DSM heeft altijd benadrukt dat het aan haar rol als luxe intermediair geen geld heeft verdiend.

Nederland, Geleen, 17-05-21 
DSM mondkapjesfabriek Dutch PPE Solutions. 
© Photo Merlin Daleman Beeld Merlin Daleman
Nederland, Geleen, 17-05-21 DSM mondkapjesfabriek Dutch PPE Solutions. © Photo Merlin DalemanBeeld Merlin Daleman

DSM maakte afspraken met de Duitse leverancier Reicofil, die later ook de machine bouwde die nu in Geleen staat. Om voor de productie van persoonlijke beschermingsmiddelen minder afhankelijk te zijn van het buitenland was hier een meltblow-fabriek nodig, voor het basismateriaal van een beschermend masker. Zo ontstond het idee voor de fabriek in Zuid-Limburg: Dutch PPE Solutions. Het is de opbrengst van een samenwerking tussen multinational DSM en maakbedrijf VDL.

Maar DSM en VDL zijn niet de enige bedrijven die zich begeven op de mondkapjesmarkt.

Kopen, kopen, kopen

Als het om mondkapjes gaat is de koers in Nederland in anderhalf jaar tijd 180 graden gedraaid. Er was sprake van totale afhankelijkheid van het buitenland, en dan voornamelijk China. De kapjes werden niet alleen daar gemaakt, maar ook opgeslagen. Ook de benodigde machines en materialen bevonden zich in Azië. Hier hadden we bijna niets, afgezien van een voorraadje mondkapjes genoeg voor enkele weken zonder woekerend virus. Dat was jarenlang geen enkel probleem.

Nu, ingegeven door de coronacrisis, beschikt Nederland over oneindige voorraden mondkapjes. “De opdracht is: kopen, kopen, kopen. We gaan die rekening nog wel zien dadelijk”, zei minister Martin van Rijn vorig jaar eind april. De tekorten in de zorg zijn dan zo groot dat het ministerie verwacht dat wekelijks 3,9 miljoen FFP2-maskers nodig zijn en twee keer zoveel chirurgische maskers.

Maar de toekomst laat zich in een pandemie niet voorspellen. Doordat Nederlanders zich vrij strikt aan de eerste lockdown houden, zakt het aantal ziekenhuisopnames al in mei tot onder de twintig per dag, een niveau waar Nederland sinds de tweede golf alleen van kan dromen. Relatieve rust keert tijdelijk terug in de ziekenhuizen, en de mondkapjesmarkt herstelt zich – mede door een gigantische toename van de productiecapaciteit in Azië.

Pas dan beginnen de mondkapjes bij het Landelijk Consortium Hulpmiddelen (LCH) van het ministerie in groten getale binnen te stromen.

Nederland, Geleen, 17-05-21 
DSM mondkapjesfabriek Dutch PPE Solutions. 
© Photo Merlin Daleman Beeld Merlin Daleman
Nederland, Geleen, 17-05-21 DSM mondkapjesfabriek Dutch PPE Solutions. © Photo Merlin DalemanBeeld Merlin Daleman

Nu zijn er genoeg beschermingsmiddelen voor minimaal tien jaar, constateerde de Algemene Rekenkamer deze week in een uiterst kritisch rapport. Kritisch, omdat de meeste van die producten een houdbaarheid van maximaal twee jaar hebben omdat de filterkwaliteit kan afnemen. Toch kocht de overheid ze massaal, voor vele honderden miljoenen euro’s.

En dan drukte de Algemene Rekenkamer zich voorzichtig uit. Op dit moment liggen er 40 miljoen medische FFP2-maskers op voorraad bij het LCH. Nog eens 60 miljoen zijn er in bestelling. Uitgaande van de huidige verwachte vraag van ruim 44.000 stuks per week is dat genoeg voor 2267 weken. Dat is ruim 43 jaar. Van de bekende blauwe chirurgische mondmaskers had het LCH er in april ruim 750 miljoen stuks, genoeg voor 36 jaar.

Ziekenhuizen en zorginstellingen zijn namelijk weer terug bij hun oude leveranciers. Soms vanwege contractuele afspraken, maar vooral omdat het rijk dat stimuleerde. De voorraad van het LCH is en was voor achter de hand. Hoe het ministerie van zijn eigen mondkapjesberg afkomt weet het nog niet.

Mondkapjeswedloop

Parallel aan de massa-inkoop van het ministerie schieten mondkapjesfabrieken als paddenstoelen uit de Nederlandse grond. Sinds mei vorig jaar is hier een productiecapaciteit ontstaan van vele tientallen miljoenen maskers per jaar. Maar zijn al die fabrieken wel nodig?

De joint venture van DSM en VDL doet mee aan de mondkapjeswedloop. In november opende de maskerfabriek in Helmond, met een productiecapaciteit van 10 tot 12 miljoen kappen per jaar. Nu is ook de meltblown-productie opgestart. Als de machine volle bak draait, levert die 6 ton meltblown per week, genoeg voor miljoenen mond-neusmaskers. Naast de eigen fabriek in Helmond is één externe klant bekendgemaakt: mondmaskermaker Medprotex in Maastricht, die wekelijks een miljoen chirurgische maskers fabriceert.

Wat Dutch PPE Solutions met de overige tonnen meltblown gaat doen, is nog niet bekend. DSM-directeur innovatie Pieter Wolters maakt zich niet zo druk over de toegenomen productie van maskers in Nederland, boven op de al bestaande voorraden. “In grote delen van de wereld is de pandemie nog niet op haar retour en daar zijn mondkapjes nodig. Daarnaast zien wij vooral een noodzaak om de productie van dit materiaal binnen handbereik te hebben”, zegt Wolters. “De techniek die hier staat komt uit Europa, maar de capaciteit stond in China. Dat moest veranderen.”

Het ministerie van volksgezondheid denkt er precies hetzelfde over, en dus houden DSM en VDL hun ogen en oren gericht op Den Haag. Zo is het mogelijk dat het ministerie klant wordt van de mondkapjesfabriek in Limburg. Op dit moment werkt demissionair minister Tamara van Ark van medische zorg aan een soort Deltaplan voor de bescherming van de zorg. Het idee bevat drie ‘dijken’. Naast het aanhouden van voorraad van beschermingsmiddelen door zowel zorginstanties als leveranciers, wil Van Ark dat er in Nederland een reserve aan productiecapaciteit is. Voor het geval dat.

“Wij zouden een van die ‘dijken’ kunnen zijn”, zegt Wolters strategisch. Hij onderstreept dat zijn bedrijf nog geen enkele afspraak heeft gemaakt met het ministerie en dat de plannen voor de fabrieken ontstonden nog voordat in Den Haag werd gedacht over structurele productiecapaciteit van mondkapjes in Nederland. “We weten nu dat er teams bij de overheid mee bezig zijn. Natuurlijk kijken we daar reikhalzend naar uit.” Het is volgens Wolters niet gezegd dat het ministerie bij zijn bedrijf uitkomt. “De Duitse fabrikant van onze machine, die er normaal jaarlijks enkele van maakt, had begin 2020 ineens een orderportefeuille in de tientallen. Misschien is een concurrent ook wel aan het bouwen in Europa.”

Daarnaast heeft Dutch PPE Solutions in capaciteit veel meer potentie dan waar het ministerie mogelijk om zal vragen. Daarom zoekt men in Limburg naar andere klanten en afzetmarkten in binnen- en buitenland. Zo worden FFP2-maskers veel in de industrie gedragen en is meltblown een stof die ook in andere vormen van luchtfiltering wordt gebruikt.

Duurzaamheid op plek 2

Om te kunnen concurreren met goedkopere Aziatische leveranciers proberen DSM en VDL zich te onderscheiden, bijvoorbeeld op het gebied van duurzaamheid. Dat is niet zo eenvoudig, mondkapjes zijn slecht recyclebaar en verdwijnen via het medisch- of grof afval in een vuilverbrander – of slingeren in de natuur. “Mondkapjes zijn zeker niet biologisch afbreekbaar en geen heel duurzaam product”, zegt manager Havermans van Dutch PPE Solutions. “Het draait om gezondheid, duurzaamheid staat bij zo’n product op plek twee. Wij gebruiken een bio­logische grondstof en groene elektriciteit, het mondkapje en de filterstof dat wij maken is zo groen mogelijk.”

Daarnaast wordt het masker in Limburg doorontwikkeld, om bestand te blijven tegen de concurrentie. Een pijnpunt is nu de houdbaarheid van de mondkapjes van maximaal twee jaar. In een laboratorium test Dutch PPE Solutions of de houdbaarheid veilig kan worden opgekrikt door ze versneld te verouderen. Dat zou een uitkomst zijn voor iedere klant, ook voor het ministerie.

Lees ook:

Made in Holland: de moeizame weg van het zelf produceren van mondkapjes

Sinds het begin van de pandemie volgt Trouw de ontwikkeling van mondkapjes in Nederland. Na drie chaotische maanden reconstrueerde de krant de komst van de eerste mondkapjesfabrieken in Nederland. Een beddenfabrikant en een filterproducent durven het aan, maar dan moet het ministerie ze wel bestellen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden