Column Bert Keizer

Wat zou je teruggaand in de tijd kunnen doen met je kennis van nu?

Het was meen ik Schopenhauer die eens fantaseerde dat hij ’s nachts over een kerkhof loopt en één voor één de graven openmaakt. Hij vraagt aan de verbouwereerde doden: zou je niet nog een keer een mensenleven willen doormaken? Bij de overgrote meerderheid lukt het hem niet eens om zijn vraag af te maken, zo haastig zijn ze met hun ‘NEE!’

Ik geloof dat zeer weinigen voor een mensenleven zouden kiezen als ze goed wisten wat dat inhoudt. Wij zetten vrij makkelijk kinderen op de wereld in de hoop op een goede uitkomst voor die stakkers. En dat, terwijl we na een blik op ons eigen leven, zullen moeten toegeven dat hoop op een goede afloop een bizarre gok is. Niemand werd voor zijn geboorte gevraagd: wat zou je denken van een leven als mens op aarde? Koolstofmetabolisme – tachtig jaar ongeveer – eindigt altijd in de dood. Maar dat is het verschil met Schopenhauers doden, die weten wat het menu biedt en willen daar echt helemaal nooit meer eten.

Die fatale avond

Mensen die nog net niet in het graf zijn verdwenen kijken hier heel anders tegenaan. De vraag is dan: “Zou jij je leven nog een keer over willen doen?” En de meesten antwoorden: “Zeker, maar dan met de kennis van nu.” Een begrijpelijke eis die bij nader inzien volstrekt onhaalbaar is. Of nee, onmogelijk eigenlijk. Stel je voor dat je terug mag in de tijd naar die fatale avond waarop je achter Gerda aan ging in plaats van ­Arda. En dit keer kies je Arda, want ­Gerda heeft je alleen maar ellende ­gebracht, weet je nu.

Probeer je voor te stellen dat je op die avond in 1966 ‘de kennis van nu’ krijgt aangereikt zodat je niet achter Gerda aan gaat. Maar kon je toen dan in de toekomst kijken? Ik bedoel dat je Gerda ziet en weet: o jee, die krijgt straks een verwoestend drankprobleem? Of construeren we je tweede ­leven zo dat je een instinctieve afkeer voelt bij Gerda’s lichaamsgeur? Maar daar merk je niks van. Dat is helemaal geen kennis. De kennis van nu moet tot een betere keuze in het verleden leiden. En trouwens: leef je je leven nog een keer als je met Arda in zee gaat in plaats van met Gerda? Nee toch? Da’s een heel ander leven. Met drie kinderen in plaats van dat auto-ongeluk.

Stap in de tijdmachine

Wat zou je teruggaand in de tijd eigenlijk kunnen doen met je kennis van nu?

Michael Frayn gebruikt in zijn boek ‘The Human Factor’ een letterlijke reis terug in de tijd om te laten zien dat we over iets onmogelijks aan het praten zijn. Stel dat je in de tijdmachine kunt stappen om terug te reizen naar die fatale avond toen je voor Gerda viel. Je zegt tegen je vroegere zelf: ik heb wat informatie voor je over Gerda. Waarop je vroegere zelf zegt: bedankt, het wordt dus Arda dit keer.

Maar wordt dan het leven dat je met Gerda leidde en wat jullie betekenden in de levens van vele honderden andere mensen allemaal zomaar weggepoetst? De huizen die jullie kochten? De schooljaren, kinderen, auto’s, diploma’s, vakanties, winkelbezoeken, verjaardagen, banen, buren, bedrijven? Dat wordt nogal een operatie, waarbij er erg veel moet worden verplaatst in honderden, zo niet duizenden andere levens. Eigenlijk zal een aanzienlijk deel van de mensheid een ander script overhandigd moeten krijgen, want jij en Gerda hebben samen een flinke boeggolf veroorzaakt tijdens je moeizame tocht door wat een zee van mensen blijkt te zijn.

Je hebt immers in duizenden andere levens deining veroorzaakt en als je dat glad wilt strijken dan ben je nog wel even bezig. En dan maar hopen dat er tijdens deze hersteloperatie niet ergens nóg een grapjas is die zijn leven even­eens over wil doen met zijn kennis van nu.

Nee, het idee van ‘nog een keer met de kennis van nu’ is onzinnig als je er goed naar kijkt. Als je er niet zo goed naar kijkt dan krijg je ‘Back to the Fu­ture’, waarin Michael J. Fox en Chris­topher Lloyd moeiteloos over deze afgrond heen razen.

Wij besluiten deze lezing met Tallulah Bankheads commentaar op deze materie: ‘Als ik mijn leven nog een keer mocht leven dan zou ik dezelfde fouten maken, maar wel veel eerder.’

Bert Keizer is filosoof en arts bij de Levenseindekliniek. Voor Trouw schrijft hij wekelijks een column over zorg, filosofie, en de raakvlakken daartussen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden