Coronabestrijding

Wat moet de overheid met de miljoenen bijna verlopen sneltests? Veel belastinggeld dreigt in de prullenbak te belanden

null Beeld ANP
Beeld ANP

Het kabinet bekijkt of het mogelijk is om reeds ingekochte coronasneltests nog te gebruiken voor het vervallen van de houdbaarheidsdatum. Verspilling dreigt.

Wat gaan we doen met 32 miljoen coronasneltests? Die vraag ligt op tafel bij het ministerie van volksgezondheid, welzijn en sport (VWS). De sfeer is er gespannen, want de ambtenaren weten dat er veel belastinggeld op het spel staat. Vorig najaar tikte het ministerie 354 miljoen euro af voor 38 miljoen sneltests, waarvan de meeste nog in een pakhuis liggen, bleek deze week uit onderzoek van Trouw. Van elf miljoen van deze testskits verloopt de houdbaarheid nog voor het einde van het jaar.

Dus is er ineens driftig overleg op het departement van VWS. Telefoons staan roodgloeiend: er is contact met de GGD’s, de reisbranche, het onderwijs en het bedrijfsleven. Het laatste wat het ministerie wil is dat de tests met een kostprijs van gemiddeld 9,31 euro per stuk ongebruikt in de prullenbak belanden.

Gedoe

Het probleem draait rond zogeheten antigeensneltests die moeten worden afgenomen door een professional. Dat maakt de tests onhandig en kostbaar: mensen moeten ervoor naar een testlocatie, er is opgeleid personeel nodig dat beschermingsmiddelen draagt en de tests moeten worden vervoerd.

Veel eenvoudiger zijn de coronazelftests. Deze worden verkocht door supermarkten, in drogisterijen en via internet. En het ministerie bezit óók van deze tests voor zelfafname tientallen miljoenen exemplaren. Die deelt VWS al uit aan docenten, studenten en leerlingen in het onderwijs en aan reizigers op Schiphol. Het idee is dat Nederlanders de tests in het najaar kunnen bestellen bij het ministerie, voor nop. Zo hoopt het kabinet in de toekomst zicht te blijven houden op het coronavirus.

Demissionair premier Rutte en minister De Jonge zijn van plan om op 13 augustus meer duidelijkheid te geven over die toekomst. Hoe gaat het najaar eruitzien nu de vaccinatiegraad zo hoog ligt? In aanloop naar de persconferentie vogelen ambtenaren van volksgezondheid ook uit wat er met al die overtollige sneltests moet gebeuren.

Het idee om de tests te verpakken als zelftests ligt op tafel. Of dit idee veel kans van slagen heeft betwijfelt het ministerie, omdat volgens strenge Europese wetgeving een test goedgekeurd voor professioneel gebruik niet zomaar door burgers mag worden afgenomen.

GGD gebruikt de tests niet meer

De eenvoudigste oplossing is dat de GGD’s de tests gaan gebruiken. Zij hebben de infrastructuur en blijven nog wel even doorgaan met testen, zeker van mensen met klachten. Het ministerie zoekt nu uit hoeveel sneltests de GGD’s nog nodig hebben.

Dat is op zichzelf al opvallend: na vragen van Trouw blijkt dat GGD’s sinds begin juli geen antigeensneltests meer gebruiken, behalve als ze moeten opschalen. De gezondheidsdiensten gebruiken alleen nog de betrouwbaardere PCR-tests. Die tests geven de meeste zekerheid en hebben nog een voordeel: een PCR-test kan men gebruiken bij het onderzoek naar virusvarianten, een antigeensneltest niet.

Gevraagd of de GGD toch kans ziet om het ministerie van volksgezondheid van de antigeentests af te helpen, en zo te helpen om een financieel fiasco te voorkomen, antwoordt de landelijke GGD kortaf: “We gebruiken op dit moment alleen PCR-testen…”

Gevaccineerd maar toch een test

Er gaan nog wel antigeensneltests naar het toegangstesten, bijvoorbeeld voorafgaand aan museumbezoek of een voetbalwedstrijd. Maar vanwege het niet doorgaan van feesten en festivals ligt dit ‘testspoor’ bijna stil. Dat kan veranderen als festivals en uitgaansgelegenheden weer open mogen. Eén probleem: de meeste mensen zijn nu volledig gevaccineerd en hebben dus al een toegangsbewijs. Zij hoeven geen test meer te ondergaan.

Maar blijft dat zo? Onlangs adviseerde het Outbreak Management Team om volledig gevaccineerde mensen tóch te testen in aanloop naar hele grote evenementen en feesten, omdat gevaccineerde mensen soms het virus bij zich dragen. Het kabinet zit in een spagaat en heeft tot nu toe niet gereageerd op dit advies. Het testen van gevaccineerden heeft in Den Haag geen voorkeur. Minister De Jonge zei al eens dat mensen met een vaccinatie ‘van dat ellendige testen af zijn’.

Blijven overige sectoren over, zoals de reissector of het onderwijs. Het ministerie van volksgezondheid en het ministerie van infrastructuur en waterstaat (I&W) onderzoeken nu of de tests van VWS kunnen worden gebruikt voor het Testen voor Reizen-programma van I&W.

Die tests zijn vóór een vakantie. Maar afgelopen week liep één op de acht recent besmette Nederlanders corona op in het buitenland. Toch kunnen mensen op Schiphol vrij doorlopen en zijn er aan de grens geen teststraten. Vanaf zondag moeten terugreizigers zich voor vertrek laten testen, maar Reisbrancheorganisatie ANVR heeft geen fiducie in dit systeem. Vanwege de consequentie van een positieve test, namelijk: quarantaine in het buitenland, vreest de ANVR dat mensen gokken dat ze aan de grens niet worden gecontroleerd. Voor hen zou het kabinet beter in Nederland teststraten kunnen neerzetten en eventueel die test verplichten. De tests liggen namelijk op voorraad.

En dan is er nog het onderwijs. Studenten popelen om eindelijk weer ‘normaal’ les te krijgen, en docenten waarschijnlijk net zo. Maar hoe gaan scholen veilig open, zonder nieuwe besmettingen? Dat zou kunnen door iedereen te testen. Maar volgens deskundigen zijn de antigeentests van het ministerie daarvoor niet echt geschikt. Omdat studenten dan naar een testlocatie moeten reizen is dat teveel gedoe, bleek uit onderzoek in het voorjaar.

Medisch microbioloog Bert Niesters (UMCG) was betrokken bij een dergelijk onderzoek in en rond Groningen. “Het sneltesten op locatie was niet zo’n groot succes. Studenten hadden er niet zoveel zin in om eerder naar school te komen voor een test. Dan kun je beter heel veel zelftests uitdelen, zoals al gebeurt. Die test is minder betrouwbaar maar als je een paar keer per week een doet haal je er besmettingen uit.”

Een alternatief is het verplichten van een test in het onderwijs. Dat is juridisch mogelijk indien de wet wordt aangepast. Maar een verplichte test, dat ziet Niesters niet gebeuren. “Het woord verplichten kennen we in Nederland niet.”

Weggeven laatste redmiddel

Niesters hoort de discussie over de enorme voorraad tests lijdzaam aan. In het voorjaar waren de tests echt nodig maar werden ze nog niet gebruikt. En nu dreigt verspilling. “De overheid smijt miljarden over de balk en wij in de gezondheidssector kampen met tekorten en moeten bezuinigen.”

Toch ziet de viroloog maar één ultieme oplossing voor de tests die tegen de houdbaarheidsdatum aan zitten. “Geef ze weg”, zegt Niesters. “Stuur ze naar landen waar ze keihard nodig zijn. In de halve wereld zijn er nog tekorten.”

Het opmaken van tests hier is voor het kabinet geen doel op zich. Weggeven kan altijd nog, weet men in Den Haag. Maar dat is in dit geval wel een erg dure oplossing.

Lees ook:

De helft van de GGD-priklocaties gaat dicht bij gebrek aan klandizie, en dat kost banen

De GGD sluit de komende tijd 73 van de 143 vaccinatiestraten, omdat steeds minder mensen zich nog laten vaccineren. Een deel van het GGD-personeel verliest daardoor hun baan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden