Vaccinreclame

Waarom Rusland het Spoetnik-vaccin ook in Nederland op Twitter promoot

Een injectiespuit met het Spoetnik V-vaccin. Beeld Reuters
Een injectiespuit met het Spoetnik V-vaccin.Beeld Reuters

Met gesponsorde posts en desinformatie promoot Rusland het Spoetnik-vaccin bij Europese twitteraars. Ook in Nederland zien twitteraars reclame voor de prik.

Ze verschijnen op de tijdlijnen van twitteraars in heel Europa: gesponsorde tweets van Spoetnik V, het officiële account van het Russische coronavaccin, dat inmiddels 328.000 volgers heeft. Met positieve onderzoeksresultaten promoot het account, gerund door een investeringsfonds van de Russische regering, het vaccin.

Ook in Nederland verschijnen gesponsorde tweets van Spoetnik V op de Twitterfeed van gebruikers. Zo plaatst het account artikelen over de efficiëntie van het vaccin, toont het een lachende Wit-Russische gezondheidsminister bij het krijgen van zijn prik en retweet het vrolijke gekleurde gebakjes met een vaccinatiethema uit een Hongaarse bakkerij. Ook mensen die het Spoetnik-account niet volgen, krijgen de berichten te zien, omdat het Russische fonds daarvoor betaalt.

De campagne is opvallend, onder meer omdat het Europese Geneesmiddelenagentschap (Ema) het vaccin nog niet heeft goedgekeurd. Maandag meldde de Volkskrant bovendien dat de campagne tegen de richtlijnen van de Code Geneesmiddelenreclame (CGR) ingaat. Het adverteren voor geneesmiddelen die niet bij de drogist verkrijgbaar zijn, is in Europa verboden. “Maar daar iets tegen doen, is lastig”, zegt Janine Galjaard van de Keuringsraad voor Geneesmiddelenreclame. “Het promoten van niet-goedgekeurde geneesmiddelen mag niet volgens Europese regels, maar Twitter is geen Europees platform. De vraag is: aan wie richt Spoetnik de berichten? Dat vereist nog wat uitzoekwerk.”

Felle discussie

Waarom kiest Spoetnik ervoor om zo openbaar in Europa adverteren, terwijl de vaccins nog lang niet verkrijgbaar zijn in de meeste Europese landen? Dat heeft een politiek doel, meent Helga Salemon, Rusland-analist bij The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS). “Met het vaccin hoopt Rusland voet aan wal te krijgen in Europa en goedkeuring van het Ema te versnellen”, zegt ze.

Ze wijst op de Europese politici, die zich openlijk uitspraken voor het vaccin. “Zo noemde Geert Wilders Spoetnik de ‘Rolls Royce onder de vaccins’ en riep hij Mark Rutte op om het vaccin te overwegen”, vertelt Salemon. “Ook de Hongaarse premier Orbán promoot het vaccin inmiddels, terwijl hijzelf is gevaccineerd met het Chinese Sinopharm.”

Positieve blik

Hans van Koningsbrugge, hoogleraar geschiedenis en politiek van Rusland aan de Rijksuniversiteit Groningen, ziet het anders: volgens hem is de Spoetnik V-campagne een positieve blik op het vaccin in een ‘cascade aan negativiteit’. “Je hoort vanaf het begin alleen negatieve berichtgeving over het vaccin”, zegt Van Koningsbrugge. “Dat komt deels doordat Rusland augustus vorig jaar al met een vaccin kwam, maanden eerder dan de concurrenten. Dat riep scepsis op.” Sindsdien staat Rusland met 0-5 achter, meent Van Koningsbrugge. “Het is logisch dat ze daartegen iets willen doen.”

De campagne lijkt in ieder geval effectief, meent Salemon, nu ook oorspronkelijk kritische politici het vaccin beginnen te overwegen. “Zo gaf de Duitse bondskanselier Angela Merkel recent aan interesse te hebben, mits het vaccin wordt goedgekeurd door het Ema. Dat is voor haar essentieel.” De Oostenrijkse bondskanselier Sebastian Kurz zei eind maart een miljoen vaccins te willen bestellen.

Kritiek op vaccins

Maar de strategie van Spoetnik is tweeledig, benadrukt Ruslandkundige Salemon. “Ze willen ook de discussie over andere vaccins doen oplaaien, om zo hun eigen positie te versterken.” Ze verwijst naar de kritische berichten die Spoetnik op Twitter plaatst over andere vaccins, vooral AstraZeneca, Pfizer en Moderna. Zo stelt het account dat de vaccins een hoge kans hebben op trombose, daarbij verwijzend naar het Amerikaanse CNN. Maar wie klikt op het gelinkte artikel, ziet dat experts twijfels hebben bij de genoemde studie. “Het bekritiseren van andere vaccins is erg dom”, zegt Van Koningsbrugge van de Groningse universiteit. “Waarom zou je andere vaccins naar beneden halen?”

Volgens Salemon zijn de kritische tweets in lijn met een grotere Russische nepnieuwscampagne om concurrerende vaccins zwart te maken. “Zo zei Poetin dat het Pfizer-vaccin vanwege veiligheidsrisico’s verboden is in een reeks landen, terwijl dat helemaal niet klopt. En vorig jaar werd het Ema gehackt door de Russen, om documenten over de Pfizer-strategie te ontfutselen”, vertelt ze.

Ook trollen lijken deel uit te maken van de campagne om concurrerende vaccins zwart te maken, schrijven twee wetenschappers aan de Kozminski Universiteit in Warschau in een – nog niet peer reviewed (door collega's getoetst) artikel. Zij analyseerden ruim 50.000 tweets met de hashtag #AstraZeneca van januari tot maart dit jaar. De conclusie: de nieuwswebsite Russia Today, een Engelstalige website gerund door de Russische staatsmedia, staat bovenaan bij het verspreiden van desinformatie en het retweeten van negatieve posts over AstraZeneca. “Door valse berichten met negatieve informatie te verspreiden, wil Rusland het eigen Spoetnik-vaccin promoten”, schrijven de onderzoekers.

Spoetnik in Europa?

Ondanks de kritiek kijkt het Ema sinds maart voorzichtig of het Spoetnik-vaccin versneld in Europa kan worden goedgekeurd. Het is de bedoeling dat de productie in juli begint in een fabriek in het Noord-Italiaanse Lombardije. Voor het einde van het jaar moeten er 10 miljoen doses van het vaccin in Italië geproduceerd zijn.

Of dat lukt is nog maar de vraag: zo worden op dit moment ook twee andere vaccins, Novavax and CureVac, vóór Spoetnik geëvalueerd. Ook berichtte de Financial Times begin april over onethische omstandigheden bij het testen van het Spoetnik-vaccin. Zo zouden Russische militaire dienstplichtigen zijn gedwongen om een proef-vaccin te nemen. Het Ema zou die geluiden eerst moeten onderzoeken, voor ze het Spoetnik-vaccin goedkeuren.

Ook Salemon is sceptisch over die belofte om in de zomer aan Europa te leveren. Rusland is niet in staat om op grote schaal vaccins te leveren aan Europa, denkt ze. “Bovendien hebben we ze helemaal niet nodig. Als Rusland in de zomer Spoetnik aan Europa kan leveren, zijn we allang voorzien van voldoende vaccins van andere producenten.”

Lees ook:

Poetin laat zich vaccineren, maar achter gesloten deuren

Poetin kreeg dinsdag een naald in zijn arm. En hoewel veel Russen nog sceptisch zijn over de in eigen land ontwikkelde vaccins, gebeurde dat niet voor het oog van de camera.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden