CoronacrisisZiek in de zorg

Roostergaten en wachtlijsten: de zorg is ziek en moe

Zorgmedewerkers blijft besmetting met corona en quarantaine niet bespaard. Roostermakers worstelen met steeds hogere verzuimpercentages, de werknemers zelf met grote werkdruk. De sector vraagt om sneltests.

Bij zorggroep Contrast in Hengelo zijn zes huisartspraktijken aangesloten. In totaal veertienduizend patiënten staan er ingeschreven. Maar vorige week was het even spannend hoe het voor hen verder moest, toen twee huisartsen en zes medewerkers besmet bleken met het coronavirus. Uiteindelijk kon de praktijk blijven doordraaien, al zijn er nu meer consulten telefonisch.

Contrast is niet de enige zorgverlener waar het coronavirus stevig toeslaat bij de medewerkers. De landelijke huisartsenvereniging LHV deed vorige week onderzoek onder haar leden en ontdekte dat de situatie in heel Nederland problematisch is.

In bijna zestig procent van de huisartsenpraktijken vielen in de afgelopen week huisartsen en praktijkmedewerkers uit door ofwel ziekte, ofwel quarantaine. “In veruit de meeste gevallen konden collega’s de uitval vooralsnog opvangen”, zegt de vereniging, maar meer dan twintig procent van de getroffen praktijken bood noodgedwongen minder patiëntenzorg.”

De huisartsenvereniging zou graag willen dat huisartsen minder lang op hun testuitslag hoeven te wachten. Zij hopen dat het ministerie van volksgezondheid sneltests beschikbaar stelt. Komen die er niet, dan vreest de LHV ‘gevolgen voor de continuïteit van huisartsenzorg’.

De LHV pleit niet alleen namens zichzelf voor sneltests. “Het ministerie van VWS heeft grote voorraden van die testen ingekocht”, weten ze daar. “Die zouden beschikbaar moeten komen voor het personeel in de zorg. In andere zorgsectoren spelen vergelijkbare problemen.”

De huisartsen meldden namelijk ook dat ze vaak uitvallen doordat ze in quarantaine moesten vanwege contact met een besmet persoon of in afwachting van een testuitslag. Die wachttijd zou met een sneltest dagen kunnen worden bekort.

Naweeën uit de vorige golf

De noodkreet van de huisartsen volgde een paar dagen na die van verpleeghuizen en de thuiszorg, namens wie branchevereniging Actiz in de bres sprong. “In een aantal regio’s lukt het niet meer om de personeelsroosters rond te krijgen”, zei voorzitter Henk Kamp. Hij wist van instellingen waar het ziekteverzuim tot 50 procent was gestegen. Medewerkers krijgen corona, moeten in quarantaine of wachten op de uitslag van een test. “Het water staat ons aan de lippen”, zei Kamp, die om hulp heeft gevraagd van het leger, het Rode Kruis en gepensioneerde zorgmedewerkers.

Kamp: “Soms moet de zorg verminderd of zelfs tijdelijk gestopt worden. Gelukkig helpen veel familieleden waar dat kan. Maar er zijn wel dilemma’s. Kun je het maken om cliënten minder uren zorg te verlenen dan was afgesproken, om te voorkomen dat anderen geen zorg krijgen?”

In de thuiszorg was het ziekteverzuim al vóór de pandemie alarmerend hoog, rond de 6 procent. In augustus was die gestegen tot gemiddeld 7,2 procent voor de hele sector. “Dat zijn hele hoge percentages”, zegt Hans Buijing, directeur van thuiszorgkoepel Zorgthuis. “Het geeft druk op collega’s. Die moeten extra diensten draaien, of tijdelijk meer uren werken. Dat kun je niet heel lang volhouden.”

Ook in de thuiszorg zit het probleem hem in een combinatie: mensen hebben corona of kampen nog met de naweeën uit de vorige coronagolf. Maar wat ook lastig is, is dat mensen nog altijd lang moeten wachten op een testuitslag. “We hopen dat we sneltests kunnen krijgen”, zegt Buijing.

Een negatief testresultaat op een Covid-19 sneltest – een streepje – in een coronateststraat van de GGD. Met behulp van de sneltest kan de uitslag binnen een kwartier duidelijk worden.Beeld ANP

De wachtlijsten groeien

“Het water staat ons aan de lippen”, zegt ook Annemarie van Daalwijk van Brabant Zorg, dat ouderenzorg en thuiszorg geeft. “Nu kunnen we het nog aan, maar het ziekteverzuim onder ons personeel loopt op.” Precieze aantallen heeft ze niet. “Uit de nieuwste cijfers van de Verzorging, Verpleging en Thuiszorginstellingen bleek vorige week dat 8,4 procent van alle medewerkers thuis zit. Nu ligt dat percentage waarschijnlijk alweer iets hoger.”

Van de in totaal 6000 medewerkers bij de instellingen van Brabant Zorg hebben enkele tientallen mensen  corona. “Anderen kunnen niet werken omdat ze in quarantaine zitten, ze wachten de resultaten van zichzelf of familieleden af.” 

Die groep thuisblijvers zal uitdijen wanneer het aantal besmettingen in Brabant verder oploopt. “Dan kunnen we minder zorg verlenen”, stelt Van Daalwijk. “Zo zal de dagbesteding tijdelijk niet doorgaan en zullen de wachtlijsten voor de verpleeghuizen groeien.”

Brabant Zorg heeft al veel in stelling gebracht. “We zijn weer gestart met een speciaal coronaoverleg, net als tijdens de eerste golf. Ook vragen we familieleden van onze cliënten om de ondersteunende taken over te nemen, zoals het spelen van spelletjes en het koken en eten. En we hebben recruiters in dienst, die net als in het voorjaar op zoek gaan naar extra personeel.”

Ook het verplegende personeel in de ziekenhuizen is vaker ziek dan normaal. Vorige week al meldde het universitair ziekenhuis in Maastricht dat het aantal zieke verpleegkundigen twee keer zo hoog was als normaal. Inmiddels herkennen bijna alle ziekenhuizen zich in dat beeld.

Wendy FrissenBeeld Wendy Frissen

‘Ik vind omgaan met de psychische druk best lastig’

Wendy Frissen (41) is ziekenverzorger bij Thuiszorg Groot Limburg in Maastricht

“Mijn baas grapte laatst dat ik een abonnement op de snelteststraat heb. Inmiddels ben ik drie keer getest op corona. Gelukkig waren de resultaten telkens negatief, was ik verkouden of gewoonweg ziek. Die dagen heb ik niet kunnen werken. Vooral de eerste keer werd ik daar emotioneel van. Ik voelde me schuldig, alsof ik mijn collega’s in de steek liet. Samen gaan we de strijd aan tegen corona.

“Van een tweede golf merk ik nog weinig in dit puntje van Nederland. Tuurlijk, soms moeten collega’s thuisblijven omdat ze zich moeten laten testen. Maar mailen wij de GGD voor acht uur ’s ochtends, dan hebben we binnen 24 uur de uitslag. Heeft het virus je niet te pakken, dan kun je de volgende dag dus weer gewoon aan het werk. Dat is goed geregeld.

“En iedereen helpt elkaar. Zo had ik deze week eigenlijk verlof opgenomen omdat mijn dochter herfstvakantie heeft, maar spring ik morgenochtend en dit weekend bij. Er bleek een personeelsprobleempje te zijn ontstaan. Alle collega’s vallen voor elkaar in, de betrokkenheid is enorm.

“Ook naar onze werkgever toe nemen we onze verantwoordelijkheid. Deze zomer hebben we onze koffers niet gepakt om naar de zon te vertrekken, zoals de rest van Nederland wel heeft gedaan. Wij zijn thuisgebleven, voor het geval corona toch weer de kop op zou steken. Als zorgmedewerker ben je toch alerter op dat virus.

“Door die andersoortige vakantie ben ik minder uitgerust dan normaal na een zomervakantie. Helemaal bijgekomen van de stress en spanning rond de eerste golf ben ik niet. Omgaan met de psychische druk die bovenop het reguliere werk komt, vind ik best lastig. Ook ergeren discussies als het mondkapjesdebat me soms. Zeur niet zo, denk ik dan. Wij werken 24/7 met die warme dingen op. Zelfs tijdens de hittegolven, of wanneer we een cliënt helpen met douchen.

“De eerste golf hebben we hier goed doorstaan. Ik denk dat we klaar zijn voor de tweede. We hebben ervaring opgedaan, weten nu beter wat we moeten doen. Maar spannend vind ik het stiekem wel.”

Arie BarendrechtBeeld geert visser

‘We zijn al sinds maart topsport aan het bedrijven’

Arie Barendrecht (29), IC-verpleegkundige in het St. Antonius Ziekenhuis in Utrecht en Nieuwegein

“Sinds twee weken zien wij op de afdeling het aantal Covid-patiënten weer toenemen”, zegt Barendrecht. Steeds sneller werden het er meer, tot het St. Antonius afgelopen week óók Covid-patiënten moest gaan overplaatsen naar andere ziekenhuizen.

“Alles buitelt over elkaar heen”, zegt hij. “Ik zie de aantallen toenemen en ik zie ook dat het ziekteverzuim landelijk twee keer zo hoog is als normaal. Ik hoorde Ernst Kuiper waarschuwen dat eind november alle bedden bezet zullen zijn. Voor mij is de vraag of we niet eerder tegen de grens lopen, omdat zoveel personeel ziek thuis zit.”

“Stel: het ziekteverzuim wordt landelijk tien procent. Met een tiende minder personeel, hoeveel bedden minder heb je dan? Ik maak me daar grote zorgen over en ik heb nog geen goed antwoord op die vraag gehoord.”

“Ook bij ons zijn veel zieken. Als ik zou willen, zou ik de komende anderhalve week nachtdiensten kunnen doen. Wat ik bij collega’s zie, is dat ze vooral de mentale druk niet meer aan kunnen. We zijn al sinds maart topsport aan het bedrijven. Eerst met de eerste golf, toen omdat de uitgestelde zorg moest worden ingehaald en nu is er alweer de tweede golf. Er is geen adempauze geweest en we weten niet wanneer het voorbij zal zijn.”

“Het is voor ons ook een belasting om te zien dat mensen zich nog altijd niet aan de maatregelen houden. Wij leven in twee werelden: in de ene is er een vloedgolf aan Covid-patiënten, in de andere houden mensen geen afstand. Wij beginnen weer aan een periode waarin we een topprestatie moeten neerzetten, maar anders dan bij de eerste golf is nu de reguliere zorg niet gestopt. Ik ben bang dat we het verplegend personeel over de kling jagen.”

“Zieken, voor zover ik weet, zijn nog erg vermoeid na die eerste periode, dat duurt langer. Ook zijn er meer personeelsleden dan toen besmet. Omdat ze weinig reserves hebben, duurt herstel langer. Je werkt allemaal tegen de max van je kunnen.”

“Er zijn draaiboeken gemaakt voor hoe wij moeten werken als het nog drukker wordt. Dan moeten wij zorg die we nu nog geven, uit handen geven aan mensen die minder hoog zijn opgeleid. Dat willen we liever niet. Alles in ons zegt: we willen de mensen de best mogelijke zorg geven, het is moeilijk om dat niet meer te kunnen doen.”

Conny HelderBeeld Alinda Roks

‘Het landelijke beeld is nu een ziekteverzuim van 8 à 9 procent onder zorgpersoneel’

Conny Helder, bestuurslid van de branchevereniging voor zorgorganisaties ActiZ, en van de Brabantse zorginstelling tanteLouise. Ook zit ze in het Regionaal Overleg Niet Acute Zorg in Brabant.

Toen ze onlangs werd genomineerd voor topvrouw van het jaar, bekende ze dat ze er een zwaar half jaar op had zitten. Ze beschreef het eerste half jaar van 2020 als ‘extreem druk’. “Een sprint die als marathon doorging. Je moet steeds je reservebatterij en die van de organisaties checken”, zei ze.

Nu komt daar de tweede golf bovenop. “Het landelijke beeld is nu een ziekteverzuim van 8 à 9 procent onder zorgpersoneel. Aan het begin van het jaar lag dat percentage rond de 6 procent. Dat gemiddelde zegt niet alles, want er zijn ook uitschieters van 10, 20 of zelfs 30 procent uitval op locatieniveau.”

Van de in totaal 1950 zorgmedewerkers bij tanteLouise, zitten er zo’n 200 thuis. “Dat lijkt misschien weinig, maar het effect van dat ziekteverzuim op het roosteren is groot. De komende weken staan er nog 22 diensten van acht uur open, en we kunnen die op dit moment niet opvullen. En dat is nadat al heel veel uitgevallen diensten wel zijn opgevuld.”

“Meer dan in het voorjaar, hebben Brabantse zorgmedewerkers zelf corona. Of ze zijn in afwachting van een test. Hoewel het beter en beter gaat met de snelheid waarmee de resultaten doorgegeven worden, is elk uur dat een zorgmedewerker op de uitslag moet wachten een uur dat hij of zij geen zorg kan verlenen. Ook zijn de medewerkers minder fit door de naweeën van de eerste golf. Aan alle kanten hoor ik over de werkdruk.”

Van een grote afschaling in de zorg is in Brabant nog geen sprake, weet Helder, maar dat zou wel snel kunnen gebeuren. “Nog niet, maar we denken wel na over die scenario’s. Ondertussen zijn we druk met het zoeken naar nog meer flexwerkers, gepensioneerde zorgmedewerkers, en andere mensen met een zorgachtergrond die nu buiten de zorg werken. Ook scholen we mensen van KLM en horeca om. Het is zeer zorgelijk. Als deze trend zich in dit tempo voortzet, hebben we in ook Brabant een heel groot probleem.”

Lees ook:

Ziekteverzuim in de zorg steeg vorig jaar al naar ‘alarmerende hoogtes’

Het verzuim onder zorgpersoneel is tot recordhoogte gestegen. De voornaamste oorzaak is de werkdruk, en dan gaat het nog niet eens over het verzuim in dit jaar, maar over 2019, het jaar voordat corona zo zwaar drukte op de zorg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden