Tim Knoote.

Interview Psychose

Psychose als spirituele ervaring

Tim Knoote. Beeld Inge Van Mill

Een groeiende internationale beweging ziet psychose als spiritueel ontwaken. Tim Knoote (26) had zo’n ervaring en spreekt daarover zaterdag op een groot congres in Rotterdam.

 Het was op een stagedag dat Tim Knoote een stem uit de hemel hoorde. Diep en mannelijk klonk het: ‘Tim, je bent hier op aarde om mensen te helpen op jouw manier, en je doet het al goed.’ Over Knoote – een nuchtere jongeman uit Alblasserdam – viel een ongekende rust. “Er straalde wit licht door mij heen, alsof ik eindelijk kon zien.”

Was dit een goddelijke openbaring, of het gevolg van een foutje in Knoote’s hersenen? Later zou hij het label ‘bipolair’ opgeplakt krijgen. Zouden artsen hem vertellen dat wat hij ervoer, niets betekende. Dat de bovennatuurlijke ervaringen die hij had, een symptoom waren van de psychose waar hij steeds dieper in verzonk. Maar aan die uitleg ging hij twijfelen.

En niet alleen hij: in de westerse wereld is er een beweging ontstaan die de spirituele kant van psychoses omarmt, als reactie op de dominante biologisch georiënteerde psychiatrie. Een psychose – een staat waarin een individu losgezongen raakt van de fysieke werkelijkheid – kan volgens de aanhangers ook een spiritual emergency zijn, een spiritueel ontwaken.

Kwetsbaarheid

Over die ongebruikelijke benadering van psychose geeft Knoote zaterdag een lezing op de 21ste internationale, meerdaagse conferentie van de organisatie ISPS, dit jaar in Rotterdam. ISPS staat bekend om haar sociale benadering van psychische ziektes en de manier waarop het wetenschappers en patiënten met elkaar in dialoog brengt.

Knoote ziet zijn psychose als een ‘bewustzijnsverandering’ die hem kan helpen om met zijn kwetsbaarheid om te gaan. Hij hoorde de stem tijdens een stageperiode in Ghana. Hij woonde op dat moment bij een gastgezin en hielp de technische afdeling van een ziekenhuis in de communicatie met verpleegkundigen.

Hij kon na de stem ineens de energie van mensen voelen. Liep over van de inzichten en was alwetend. Hij zag kleuren zo helder en voelde een intense eenheid met alles. Mensen, gebouwen, straten, deuren; ze liepen in elkaar over. “Waar ik normaal barrières voelde, was alles nu ineens mogelijk”, vertelt Knoote.

Heiligheid

Al die overweldigende gevoelens en ervaringen deden hem geloven dat hij de reïncarnatie van Jezus was. Met een dekbed als mantel om zijn schouders liep hij het Ghanese dorp in. Hij vertelde de mensen dat hij vrede kwam brengen. Hij raakte hun voorhoofden aan, niemand leek het echt raar te vinden. “Ik dacht dat zij mijn heiligheid konden zien.”

Maar hoe mooi ook, Knoote’s ervaring eindigde op een gesloten afdeling van een ggz-instelling. Daar zeiden de artsen dat zijn ervaringen ‘hallucinaties’ waren die voortkwamen uit een psychose. Die was waarschijnlijk ontstaan door zijn reactie op malariapillen in combinatie met de cultuurshock en zijn recent beëindigde wietgebruik.

Na de opname voelde Knoote zich een zombie. Hij kwam kilo’s aan en vroeg zich af wat zijn identiteit nog was. De Tim van vroeger was niet meer. Om zijn ervaringen een plekje te geven, ging hij op onderzoek uit.

Beeld Inge Van Mill

Sean Blackwell

Toen hij op het YouTubekanaal ‘Am I bipolar or waking up?’ stuitte, van Sean Blackwell, viel alles op z’n plek. De Amerikaan Blackwell is een belangrijk figuur in de tak van psychologie die spirituele ervaringen omarmt, de transpersoonlijke psychologie. In een van zijn video’s zegt hij: “We moeten hallucinaties niet afdoen als betekenisloos, we moeten ze zien als speciale berichten van onze ziel, berichten die ons helpen om heel te worden.”

Blackwell ziet een bipolaire stoornis niet als een ziekte maar als een ‘episch gevecht in de psyche’ tussen de onderdrukte ziel die los wil breken en het ego, dat als vernisje over je ware zelf ligt. Hij mixt psychoanalytische ideeën over het onderbewuste met het geloof dat eenieder goddelijke kracht in zich heeft, die zich tijdens een psychose openbaart.

Niet voor niets, zegt Blackwell, komen in veel psychoses bovennatuurlijke ervaringen voor. Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat zeker 15 tot 33 procent van de mensen met een bipolaire stoornis tijdens manische periodes religieuze ervaringen heeft. In India ligt dit percentage rond de 40 procent. In Nederland is dit nooit onderzocht.

Het gaat bijvoorbeeld om mensen die denken dat ze God zijn. Of als engeltje naar de hemel vliegen. Neuropsychologen verklaren dit door een overschot aan dopamine dat vrijkomt tijdens een psychose, een stof met een belangrijke rol in signaalwerking en betekenisgeving. Zaken die eerder niet zo belangrijk waren voor iemand, worden dat tijdens een psychose wel.

Zo’n neurologische benadering is al gauw reductionistisch, vindt Blackwell. Want wetenschappers erkennen het bestaan van de ziel niet, die voor hem juist belangrijk is. “De ziel is zo geweldig, zo verbonden met God, dat als je in een acute psychose terechtkomt, je denkt dat je God zelf bent, of Jezus of Boeddha of een ander spiritueel figuur.”

Aanhang Nederland

Het is onduidelijk hoe groot Blackwells aanhang in Nederland is. Zijn kanaal op YouTube heeft bijna 23.000 volgers. De Amerikaan kwam tot nu toe één keer spreken op de jaarlijkse conferentie ‘Crazywise’, waarin de alternatieve interpretatie van psychose centraal staat en andere ‘buitengewone bewustzijnsstaten’.

Daarnaast zijn er hier twee verenigingen die zich bezighouden met transpersoonlijke psychologie en spiritual emergency, die beide niet in de gelegenheid waren om te reageren. Ook zijn er enkele blogs die over dit onderwerp gaan. “Het is een klein wereldje”, zegt Tim Knoote. Maar hij ziet het wel langzaam groeien.

De belangstelling past binnen een bredere trend, denkt bijzonder hoogleraar klinische godsdienstpsychologie Hanneke Schaap-Jonker, van toenemende aandacht voor zingeving en spiritualiteit als bronnen van persoonlijk herstel. “Dat is een thema binnen de zogenoemde herstelbeweging in de ggz, die aan terrein wint.”

Herwaardering van het bovennatuurlijke

Er zijn op zingevingsgebied allerlei nieuwe initiatieven, ziet de hoogleraar, werkzaam aan de Vrije Universiteit. Zoals congressen en zingevingsprogramma’s. Schaap-Jonker is ook rector van het kenniscentrum christelijke ggz, en doet al jaren onderzoek naar het kruispunt tussen religie en psychiatrie.

In 2016 spraken drie wetenschappers in het tijdschrift Transcultural Pychiatry na tientallen interviews met mensen die een psychose kregen, over ‘een groeiende maatschappelijke twijfel over de natuur van psychoses’ in het Westen. Dit heeft volgens hen te maken met de opkomst van ‘postseculier leven’: de herwaardering van het bovennatuurlijke in een seculiere tijd.

Enkele maanden geleden verscheen het eerste onderzoek naar hoe mensen met een bipolaire stoornis zelf hun religieuze ervaringen interpreteren, ‘The Awful Rowing toward God’. Aan deze kwalitatieve studie met als eerste auteur de Nederlandse onderzoeker en geestelijk verzorger Eva Ouwehand, werkten 34 bipolaire patiënten met spirituele ervaringen mee. 

Mystieke ervaring 

Ouwehand ontdekte dat de meeste mensen zich tijdens een manie verbonden voelden met alles om hen heen, zij omschreven dit bijna allemaal als een mystieke ervaring. Een derde van de patiënten zei tegen Ouwehand dat de bovennatuurlijke ervaringen die ze hadden tijdens een manische episode hun kijk op de wereld en de bestemming van mensen had veranderd.

Sommige mensen zagen de ervaringen als een grote innerlijke schoonmaak, en gebruikten wat zij gezien hadden tijdens een psychose als materiaal voor spirituele groei. Dit sluit aan op de methode van Blackwell, die zijn aanhangers stimuleert hun psychotische ervaring te gebruiken als toegangspoort tot hun ware ziel, hun echte zelf.

Maar dit gaat zeker niet voor iedereen op, laat Ouwehand weten. Uit een ander kwalitatief onderzoek, waar de onderzoekster nog aan werkt, blijkt dat slechts 1 op de 10 mensen met zulke ervaringen tijdens een psychose dit als een spirituele of geloofscrisis ziet. Voor een deel van de mensen hebben ervaringen geen blijvende invloed.

De meeste respondenten van het al gepubliceerde onderzoek erkenden zowel het medische als spirituele aspect van hun psychose. De helft vond sowieso dat hulpverleners met hun medische taal hun ervaringen ondermijnden, omdat zij spiritualiteit niet interessant vonden of zich daar respectloos over uitlieten. “Ik vond de meeste psychiaters sceptisch”, zei een van de respondenten. “Wetenschap is hun religie.”

Innerlijk kotsen

Bij Tim Knoote zorgde de nieuwe kijk op zijn psychotische ervaring voor een breuk met zijn psychiater in het Erasmus UMC. Een tiendaagse ademretraite bij Sean Blackwell hielp hem wel vooruit. Blackwell ontwikkelde een eigen techniek om mensen na een psychose te helpen met heelwording, door middel van ademhalingsoefeningen die een trance veroorzaken.

Knoote: “Ik zie een psychose als een innerlijke vorm van kotsen. Ik ben heel gevoelig, als ik dat onderdruk komt het er uiteindelijk uit als een vulkaanuitbarsting. Wat ik in de retraite doe, is een vorm van preventief kotsen. De pc in mijn hoofd een update geven. Die trancestaat helpt om blokkades en trauma’s los te laten, die veelal de kern vormen van een psychose.”

Bijna een derde van de participanten uit het onderzoek van Ouwehand heeft het ook over de ‘kosten’ van een psychose: opnames, het verlaten van geliefden, verlies van cognitieve functies, en schaamte over wat er gebeurd is. Aan mooie inzichten hangt wel een erg hoge prijs, aldus een patiënt.

Daar komt nog bij dat sommige patiënten enorme angsten hebben tijdens een psychose, die niets met de realiteit te maken hebben, of bepaald grensoverschrijdend gedrag vertonen waar ze later spijt van hebben – denk aan agressie. Psychoses leiden vaak tot een vermindering van de kwaliteit van leven, zegt ook Schaap-Jonker.

Keiharde opleiding

Dat psychoses veel ellende kunnen opleveren, ervoer Knoote ook, bijvoorbeeld in relaties die veranderden. Verheerlijkt hij de gekte dan niet te veel? Nee, zegt hij. “Ik erken ook de pijn en heb die ervaren. Mijn bewustzijnsverandering was een keiharde opleiding, maar zonder pijn kun je niet groeien.”

Volgens psychiater Esther van Fenema is maar een klein deel van de patiënten, dankzij intellectuele bagage en een succesvolle behandeling, in staat om psychotisch lijden om te zetten in een positieve ervaring. Dat schreef zij eerder in een column. “Een psychose is voor iedereen ontwrichtend en terugkijkend is het buitengewoon tragisch om te erkennen dat gedrag en gedachten ‘zinloos’ ontregeld werden door een hersenziekte. Het ligt immers in de aard van de mens om betekenis te willen verlenen aan gebeurtenissen in het leven om op die manier de notie van zingeving en samenhang te creëren.”

Volgens Schaap-Jonker kunnen wanen met religieuze of spirituele inhoud juist ‘heel betekenisvol’ zijn voor patiënten. Maar dat betekent niet dat behandelaren overal in mee moeten gaan. “Stel dat iemand een stem hoort die zegt dat hij net als Simson geen wijn of sterke drank meer moet nemen en z’n haar niet moet knippen, dan is dat redelijk onschuldig. Maar als hij met de Bijbel in de hand begint over Abraham die zijn zoon moest offeren, en hij is zelf vader, dan wordt het risicovol.”

Niet wegwimpelen

Anderzijds moet je de laag van betekenis en existentie rond psychoses niet wegwimpelen als hulpverlener, vindt Schaap-Jonker. “Ik heb regelmatig gehoord dat mensen niet over hun religieuze ervaringen durven te praten in de ggz, omdat ze bang zijn dat hun medicatie omhoog wordt geschroefd.”

Ook Knoote pleit voor meer ruimte voor spiritualiteit. “Mensen zeggen weleens: iedereen heeft z’n eigen manier om van een psychose te herstellen, en dit is de jouwe. Maar daar ben ik het maar gedeeltelijk mee eens. Ik geloof wel in iets universeels, namelijk dat vrede in jezelf vinden de sleutel is tot herstel.” Daarom zet hij zich in om het gedachtengoed van Blackwell te verspreiden in Nederland.

Zijn ervaringen met psychose hebben ervoor gezorgd dat hij nu kan werken als ervaringsdeskundige in de geestelijke gezondheidszorg. Hij geeft les aan de Hogeschool Rotterdam aan hulpverleners in wording, en geeft lezingen, zoals op het ISPS-congres.

Hij tuurt naar buiten, door het raam van de Rotterdamse koffietent naar het glimmende Centraal Station. “Ik vergelijk mijn psychoses weleens met het bombardement op Rotterdam in 1940. Wat is blijven staan, heeft meer betekenis gekregen. Tegelijk is er ruimte ontstaan voor iets nieuws.”

Lees ook: 
‘We gaan voorbij aan de schoonheid van gekte, aan het talent ervan’

Wat is gek en wat is normaal? Antropoloog Daniëlle Braun schreef er een boek over, waarin ze kritiek uit op de westerse medicalisering van gekte. ‘Gekte is een contextprobleem.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden