Beeld Trouw

Column Bert Keizer

Pijnlijk: het afscheid van onze kerken is voor altijd

In 2005 schreef ik een column over de dertiende-eeuwse Dominicanenkerk in Maastricht, die werd hergebruikt als fietsenstalling. Ik vond dat ergerlijk omdat het om een prachtige kerk ging die als opbergplek voor fietsen op geen enkele wijze meer tot haar recht zou komen.

We zijn nu veertien jaar verder en God blijft zich steeds verder terugtrekken. Ik weet niet precies hoe pijnlijk dat is als het gaat om de lotsbestemming van de mens, maar afgezien van de metafysische noot, is er ook een wereldse kant. De gebouwen waarin hij ooit werd aanbeden, en in het katholieke geval zelfs geacht werd aanwezig te zijn, blijven ontheemd achter. Slopen, herbestemmen of wachten op een herleving van godsdienstige praktijken waarbij een kerk nodig is, dat zijn zo’n beetje de opties.

Trampolinewalhalla

Vorige week zaterdag stond in Trouw een bijzonder overtuigende foto die toont hoe zo’n herbestemming er uit kan zien. Het onderschrift zegt genoeg: “De voormalige Clemenskerk in Hilversum is nu een trampolinewalhalla.” Op de foto zie je kinderen gretig de lucht in springen. Ik vond het veel leuker om te zien dan een fietsenstalling. Maar als gepensioneerd katholiek kijk ik er ook lichtelijk verontrust naar. En ik ben niet de enige. In de maandagkrant schreef Eelco van der Veer dat het tafereel hem ‘pijn aan de ogen doet’. Ik ben niet gelovig, ook nooit geweest na mijn kinderjaren, maar ik vind dat het geloof nu wel heel erg definitief naar de kringloopwinkel wordt gebracht.

De voormalige Clemenskerk in Hilversum is nu een trampolinewalhalla. Beeld Lars van den Brink

Dat wou je toch? Jazeker, natuurlijk, ik vind het geweldig allemaal, weg met de achterlijkheid, leve de emancipatie, filosofie is mooier dan religie, laten we de kosmische leegte gewoon onder ogen zien enzovoorts. En trouwens, literatuur, poëzie, muziek, kunst en wetenschap bieden voldoende geestelijke rijkdom, daar heb je echt geen godsdienst voor nodig.

Brute dwang

En toch vind ik het jammer, die fietsen toen in Maastricht, en nu dat trampolinewalhalla in Hilversum. Ik denk dat het om een teloorgang gaat die we nooit eerder hebben meegemaakt. De tempels in de Oudheid verloren hun oorspronkelijke bewoners, maar hadden veelal het geluk gewoon dienst te blijven doen voor nieuwe goden. Of een nieuwe God. In de communistische landen kwamen de kerken ook leeg te staan en werden ze vaak op opzettelijk vulgaire wijze hergebruikt. Dat gebeurde onder brute dwang, zodat de kerken weer gauw vol stroomden toen de overheid zich toleranter opstelde.

Maar in de Clemenskerk in Hilversum lijkt het om een afscheid voor altijd te gaan, een afscheid waar niemand op aandringt en waar geen sinistere politieke machinaties achter zitten. Het gaat om een natuurlijke dood, dat wil zeggen, een overlijden waarbij geen boze opzet in het spel is. Het is geen bewuste afrekening in het theologische circuit, maar daar komt het wel op neer.

Grondgevoel

Het gaat om het verdwijnen van een grondgevoel dat wij mensen gedurende vele eeuwen met ons hebben meegesleept. Of: een grondgevoel dat ons bestaan gedurende vele duizenden jaren enigszins draaglijk heeft gemaakt. Het gevoel dat wij mensen niet alleen zijn. Dat er iets – of liever: iemand – buiten de menselijke gemeenschap is die zich op de een of andere manier om ons bekommert.

Ik krijg een raar soort heimwee bij de aanblik van zo’n trampolinewalhalla. Een gevoel dat doet denken aan Beckett’s verzuchting: “De oude vragen, de oude antwoorden, daar gaat niks boven”. Eelco van der Veer wordt er niet alleen melancholiek van, maar ook een beetje nijdig: “Wie zou er niet wenen om alles wat er achter ligt aan verplatting, afstomping en verlies van eeuwigheidsperspectief?”

Verplatting en afstomping

Sommigen worden zelfs grimmig bij het tafereel van een kerk die tot tapijthal, appartementen of kunstgalerie wordt vertimmerd: “Veel rooms-katholieken zouden liever zien dat hun kerk wordt gesloopt dan dat het gebouw een bestemming krijgt die ver af staat van de oorspronkelijke religieuze functie”.

Ik zie de verplatting en de afstomping niet die Van der Veer ontwaart. Binnen het christendom zijn precies evenveel zaken plat en stomp als daarbuiten. Het is maar de vraag of we ons leven en de wereld beter of slechter bezingen met God of zonder. Maar er is wel sprake van een bepaalde melodie, die nooit meer zal klinken.

Bert Keizer is filosoof en arts bij de Levenseindekliniek. Voor Trouw schrijft hij wekelijks een column over zorg, filosofie, en de raakvlakken daartussen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden