Beeld Trouw

Column Bert Keizer

Op een wiebelend keukentrapje gebeuren minder ongelukken

Op een symposium georganiseerd door de Vereniging tegen de Kwakzalverij kreeg ik te horen dat het ook wel eens dodelijk afloopt, het op niets gestoelde ‘helende’ gedoe van sommige figuren in deze bizarre regio. Een tegenwerping is de constatering dat er in de reguliere geneeskunde ook regelmatig doden vallen. 

Zeker, maar daar zitten we dan ook erg over in en we zijn als arts aanspreekbaar op wat we doen, juridisch vervolgbaar zelfs. Ons handelen wordt gestuurd door een wetenschappelijk gefundeerde werkwijze, die altijd weer veranderd kan worden in het zicht van de feiten. 

Kwakzalvers zijn oncontroleerbaar, werken niet aan de hand van feiten en kennen geen toetsingskader. Dat is soms zo bizar dat het grappig wordt.

Een eervolle vermelding in de kolderieke categorie gaat naar Chagai Katz, ET-healer. ET-healer? Ik vertaal een tekst van zijn website: “In 2001 begon ik te werken met onzichtbare buitenaardse wezens om mensen te helpen, voornamelijk met medische problemen. Het bleek dat ik een speciale gave heb om met hen te communiceren. Ik heb jarenlang gewerkt met buitenaardse wezens en ik heb heel wat mensen over de hele wereld geholpen.”

Goed, als we uitgelachen zijn, rijst de vraag: waarom geloven mensen zoiets? Er waren twee sprekers uitgenodigd die op deze vraag ingingen. Ira Helsloot is hoogleraar besturen van veiligheid, aan de Radboud Universiteit. Hij kwam met een aantal prettig onthutsende observaties over de uitermate beperkte rationaliteit waarmee wij gevaren bestuurlijk tegemoet treden: de overheid als kwakzalver.

Verwijder een van de vier nopjes

Weet u waar de meeste dodelijke ongelukken gebeuren? Niet in het verkeer, 700 doden. Het is rond het keukentrapje: 2200 dodelijke valpartijen per jaar. Er is ook een vrij goede remedie tegen. Nee, niet het verbieden van keukentrapjes, maar het verwijderen van één van de vier nopjes, zodat de trap wiebelt. Op een wiebelende trap reik je minder gauw te ver en stort je minder vaak omlaag. Dat remmende gevoel van onzekerheid werkt ook bij de slipcursus. Wie zo’n opwindende leergang cadeau kreeg, waant zich in een slip enigszins meester van de situatie (trapje wiebelt niet) met als gevolg dat slipcursisten een acht keer zo grote kans hebben om te komen als ze met hun auto aan het glibberen gaan. U begrijpt dat de verkoop van uitdrukkelijk wiebelende trapjes geen succes is, omdat die ‘te gevaarlijk’ worden geacht.

Vervolgens sprak Johan Braeckman, hoogleraar wijsbegeerte aan de universiteit van Gent. Hij heeft plezier in ons irrationalisme. Neem het idee dat de aarde een bol is. Dat is niet wat u ziet als u uit het keukenraam kijkt. Voeg daar nog het idee aan toe dat je, naar Australië vliegend, daar dan zeker ondersteboven aankomt en die hele notie van een bol blijkt belachelijk.

Nou kun je iemand hier wel uit redeneren, maar makkelijk gaat dat niet. We zitten vaak in wat Braeckman noemt ‘een denkput’ en daar haal je iemand niet zomaar uit. Je meningen vormen ook je persoonlijkheid. Je geloof in homeopathie voelt als een deel van je identiteit. Daarom zul je dat geloof niet gauw opgeven, ook niet in het zicht van onweerlegbare feiten.

Neem de situatie waarin mevrouw A., ondanks de homeopathie, toch overlijdt aan haar ziekte. De homeopaat kan dan overeind blijven door te stellen dat ze er niet écht in geloofde. Jonathan Swift zei al: ‘Je kunt iemand niet ergens uit redeneren waar hij niet via redeneren in terecht is gekomen’. 

Godsdienst is een lichtend voorbeeld in deze context. Nuchtere analyse kan elke godsdienstige claim in enkele minuten met de grond gelijkmaken. Maar de geschiedenis van het komen en gaan van religiositeit in personen en in maatschappijen is niet het verhaal van triomferende nuchterheid. Het is dus niet zo eenvoudig om mensen die in alternatieve geneeswijzen geloven uit hun denkput te bevrijden. Het gevolg van ontnuchterend bedoelde wetenschappelijkheid is niet zelden dat men zich nog dieper de put in werkt.

Opleidingsniveau garandeert weinig. Dat je onder evolutiebiologen meer atheïsten treft dan onder ingenieurs zegt niets over de intelligentie van deze groepen. Ter afronding: we hebben allemaal onze denkputten, maar de put waar jij in zit, voelt helemaal niet zo. Vandaar dat je er zo moeilijk uitkomt.

Bert Keizer is filosoof en arts bij de Levenseindekliniek. Voor Trouw schrijft hij wekelijks een column over zorg, filosofie, en de raakvlakken daartussen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden