AnalyseCoronacrisis

Moeten we de productie van coronavaccins wel aan commerciële farmaceuten overlaten?

Oplichtende antigenen in een laboratorium van het Spaanse biotechbedrijf Algenex, dat met overheidssubsidie de pandemie helpt te bestrijden. Beeld Getty Images
Oplichtende antigenen in een laboratorium van het Spaanse biotechbedrijf Algenex, dat met overheidssubsidie de pandemie helpt te bestrijden.Beeld Getty Images

Rijke landen vochten elkaar deze week de tent uit om schaarse coronavaccins, arme landen vallen voorlopig helemaal buiten de boot. Kunnen we de productie van vaccins wel helemaal aan private bedrijven overlaten?

Het is maar een piepklein beetje vloeistof, zo’n dosis coronavaccin, minder dan een milliliter, maar het is ook een mirakel van internationale samenwerking. Voor het produceren van zo’n klein drupje zijn in totaal 280 componenten nodig, afkomstig van 86 locaties in 19 verschillende landen, zo rekende bestuurder Angela Hwang van vaccinproducent Pfizer onlangs voor aan het Europees Parlement.

Het mirakel is des te opmerkelijker als je de voorspellingen van een jaar geleden erbij pakt. Nog nooit eerder was het in zo’n korte tijd gelukt, maar als alles mee zou zitten, was de gedachte onder optimisten in maart 2020, dan zou het eventueel kunnen lukken om binnen 18 maanden een vaccin tegen het coronavirus te ontwikkelen.

In maart 2021 zijn er, verspreid over verschillende landen, niet alleen zo’n tien vaccins helemaal of bijna goedgekeurd voor gebruik, er zijn wereldwijd al bijna een half miljard doses toegediend. In de meest optimistische prognoses rollen er dit jaar 12 miljard doses vaccins van de lopende band, en ook als dat niet gehaald wordt, dan blijft het imposant hoe er in zo korte tijd zo’n complexe, internationale productieketen is opgetuigd; in voorgaande jaren bedroeg de totale wereldproductie van alle vaccins bij elkaar zo’n vijf à zes miljard.

Maar wacht even - een mirakel van internationale samenwerking? Als dat al zo is, dan merken ze daar in grote delen van de wereld wel erg weinig van. Neem Pakistan, dat met ruim 210 miljoen ­inwoners de vier-na-grootste bevolking ter wereld telt. Dat moet het tot nu toe doen met een partij van 1 miljoen doses Sino­pharm die het uit China wist te betrekken, goed voor het inenten van een half miljoen Pakistanen.

Hamsterende rijke landen

Pakistan had eigenlijk gehoopt om vaccins te ontvangen via Covax, het gezamenlijk inkoopmechanisme voor vaccins dat door de Wereldgezondheidsorganisatie werd opgezet. Maar helaas: rijke landen sloegen aan het hamsteren op de vaccinmarkt, waardoor er voor Covax weinig overschoot. Pas eind mei krijgt Pakistan hopelijk de eerste lading van zo’n 10 miljoen doses AstraZeneca, nog steeds niet meer dan een druppel op een gloeiende plaat.

Wanneer Pakistan dan wél helemaal ­gevaccineerd is? Tja, wie zal het zeggen?

Andrea Taylor in ieder geval niet, en als iemand het zou kunnen zeggen, dan zij toch wel. Taylor is bij het Global Health Institute van de Amerikaanse Duke University verantwoordelijk voor het overzicht van ­wereldwijde productiecapaciteit en vaccindeals dat het instituut publiceert, waarschijnlijk het meest complete overzicht dat er bestaat. Daaruit komt ook die optimistische prognose van 12 miljard doses, genoeg om ruim 6 miljard mensen te vaccineren (de meeste vaccins vergen twee doses). Dan zouden we dus in de loop van 2022 de hele wereldbevolking gevaccineerd kunnen hebben.

In de Italiaanse fabriek van ADIENNE Pharma & Biotech wordt het Russische Sputnik V-vaccin geproduceerd. Beeld EPA
In de Italiaanse fabriek van ADIENNE Pharma & Biotech wordt het Russische Sputnik V-vaccin geproduceerd.Beeld EPA

Dat is, zoals gezegd, het optimistische scenario. “Ik denk niet dat we aan 12 miljard komen”, zegt Taylor. “Er zijn drie maanden verstreken, en we hebben 4 procent daarvan gehaald. Ik verwacht eerder iets van 8 miljard, wat nog steeds ­ongelofelijk is.” Die vaccins worden voorlopig niet eerlijk verdeeld. Rijke landen willen voorraden aanhouden, voor het geval er snel boosters nodig zijn.

Risico op nieuwe varianten

Want dat is een van de onzekerheden die de vaccinatieplanning onbetrouwbaar maakt: hoe lang houdt de immuniteit door een vaccinatie aan? Tien maanden? Vijf jaar? We weten het nog niet. Er bestaat ook nog het risico dat er nieuwe varianten opduiken, waarvoor misschien dit jaar al nieuwe, aangepaste vaccins geproduceerd moeten worden. “En wie krijgen die vaccins dan als eerste?”, vraagt Taylor zich hardop af. Nou, Pakistan in ieder geval niet.

Zo zouden we belanden in het scenario waar Brook Baker, hoogleraar rechten aan de Northeastern University in Boston, en beleidsadviseur bij actiegroep Health GAP, bang voor is. Een pandemie die op een halfhoog pitje voortsuddert, waarbij farmaceutische bedrijven de winnaars zijn. “De rest van de ­wereld krijgt te weinig vaccins, waardoor zich daar nieuwe varianten ontwikkelen en er nieuwe boosters nodig zijn, waarvoor wij in rijke landen als eerste in de rij staan, en dan herhaalt het zich, omdat de rest onvoldoende gevaccineerd is.”

Zo hoeft het niet te gaan, zegt hij, en met hem steeds meer critici. Want neem ­opnieuw Pakistan: dat land heeft ook een ­eigen farmaceutische industrie. Wajiha ­Javed, hoofd onderzoek bij de Pakistaanse tak van de generieke medicijnenfabrikant Getz Pharma, staat te popelen om haar ­fabriek geschikt te maken voor de productie van coronavaccins. Maar de grote farmaceuten die de patenten bezitten, werken niet mee, vertelde ze de Washington Post. “Ik laat ze weten dat we klaar zijn om mee te werken aan technologieoverdracht, importlicenties, afvullen. We kunnen van alles doen. We zijn wanhopig. Maar niemand antwoordt zelfs maar op mijn mails.”

Er duiken meer verhalen op over ongebruikte productiecapaciteit, ook in landen die heel goed vaccins zouden kunnen gebruiken. Het gevoel dat farmaceutische bedrijven het beschermen van hun patenten belangrijker vinden dan het opstarten van een zo massaal mogelijke productie van coronavaccins, leeft niet meer alleen in kringen van activisten. Ook Tedros Adhanom Ghebreyesus, baas van de Wereldgezondheidsorganisatie, sprak deze maand zijn bezorgdheid uit: “Er zijn dingen die de private sector heel goed doet, en er zijn gebieden waar regeringen moeten inspringen. Ik heb het idee dat we op dit moment onze productiespieren niet ten volste gebruiken.”

Opschorten patenten

Een van de oplossingen die Tedros noemt, is een radicale, die momenteel bij de Wereldhandelsorganisatie besproken wordt, maar daar tegengehouden wordt door de EU, de VS en andere rijke landen: het, al dan niet tijdelijk, opschorten van de patenten op coronavaccins, zodat iedereen die vaccins wil produceren, dat kan gaan doen. Een ­oplossing die eerder toegepast is: in 2001 werden de patenten voor aids-medicijnen opgeschort. Die ingreep wordt over het algemeen als een succes gezien: in de ­jaren daarna kwamen die medicijnen in arme landen tegen een betaalbare prijs op de markt.

Bovendien is het ook voor rijke landen niet ideaal om overgeleverd te zijn aan de grillen van marktpartijen, blijkt wel uit het geruzie tussen de EU en AstraZeneca. Bij de minste tegenvaller in leveranties ­raken overheden in paniek en steken protectionistische impulsen de kop op. De EU stelde exportbeperkingen in naar aanleiding van tegenvallende leveranties van Astra­Zeneca. Ook India, een grote producent van vaccins, ging daar deze week toe over. Zulke barrières brengen de internationale toeleveringsketens in gevaar, en daarmee de totale productie van vaccins.

Pakistan dreigt zo andermaal achter het net te vissen, want de vaccins die Covax in mei hoopt uit te delen, worden grotendeels in India geproduceerd.

Geen zicht op mondiale productiecapaciteit

Wat de discussie hierover bemoeilijkt, is dat niemand echt een getal kan plakken op de mondiale productiecapaciteit. Ook ­Andrea Taylor weer niet. “Er zijn zoveel spelers, en er is geen enkele speler die het overzicht heeft over alle schaakstukken.” Hier ligt wat haar betreft een taak voor meer publieke sturing op de vaccinproductie. “Na één jaar pandemie moeten we nog steeds tussen gefragmenteerde informatie tasten naar wat er mogelijk is. Terwijl dit precies de informatie is die beleidsmakers nodig hebben om beslissingen te nemen over de aankoop van vaccins en vaccinatieschema’s.”

Maar of er nu echt veel ongebruikte productiecapaciteit is? Ja, er zijn incidentele voorbeelden, zoals die fabriek in Pakistan. “Maar ik heb geen data of ­bewijs gezien over hoeveel capaciteit nu ­ongebruikt blijft liggen”, zegt Taylor. Bij gebrek aan zulk overzicht durft ze ook geen stellige uitspraken te doen over wat het effect zou zijn van het opschorten van patenten, naar analogie van de aids-epidemie. “De vergelijking met aids gaat maar deels op. Wel als het erom gaat om de motieven van de verschillende spelers te begrijpen. Maar bij aids was niet schaarste aan medicijnen het probleem, de hoge prijzen waren het probleem. Nu proberen we binnen twee jaar de hele wereld te vaccineren.”

In het Duitse Marburg worden delen van het BioNTech/Pfizer-vaccin geproduceerd. Beeld EPA
In het Duitse Marburg worden delen van het BioNTech/Pfizer-vaccin geproduceerd.Beeld EPA

Ook Hans Schikan, die als speciale gezant van de Nederlandse overheid de productiecapaciteit in Nederland in kaart bracht, vraagt zich af of de patenten van de farmaceutische industrie de belangrijkste hindernis zijn voor het opschalen van de productie. Sterker nog, als het over dat aspect gaat, kun je het succes van het afgelopen jaar eigenlijk niet genoeg benadrukken. “Je hoort veel negativisme, er zijn te weinig vaccins, het moet sneller, en daar heb ik ook alle begrip voor, we willen allemaal uit die lockdowns. Maar we moeten ons ook realiseren wat er in korte tijd wél bereikt is.”

Toch deelt Schikan de inschatting van Tedros wel dat er capaciteit overschiet. Ook in Nederland. “Er is afvulcapaciteit beschikbaar om vaccins in flacons te stoppen. Met enige investering kunnen we ook meer vaccins maken. In dat opzicht heeft hij gelijk.”

Gespecialiseerd personeel

Maar zijn inventarisatie leverde vooral ook veel praktische bottlenecks op. Een bedrijf als Astra­Zeneca geeft nu al veel licenties uit aan fabrieken elders. Dat is geen kwestie van het mailen van een receptje. “Daarvoor is gespecialiseerd personeel nodig dat de kennis kan overdragen op een partnerbedrijf. Van die mensen heb je er niet eindeloos veel, en die vliegen nu al over de hele wereld.”

Hij ziet de oplossing dus eerder in betere samenwerking en het opleiden van personeel. En wellicht in een iets actievere rol van de overheid. “Er zijn mensen, zoals in Nederland hoogleraar Hans Cohen, die zeggen: we geven ook honderden miljoenen aan defensie uit, en al die militairen houden we in reserve. Maar bij een onzichtbare vijand, zoals een virus, vinden we het niet nodig om capaciteit achter de hand te houden. Er valt best veel te zeggen voor een door de overheid gestuurde fabriek. Persoonlijk geloof ik meer in het publiek-private model. Als zo’n fabriek kan blijven draaien met marktprikkels, dan houd je de machine lopende. Als er dan een pandemie komt, kan de overheid zeggen: nu claimen we die productielijnen.”

En het helemaal opschorten van patenten? Schikan: “Laat ik het voorzichtig formuleren: daarvan moet je de langetermijneffecten ook meewegen. Bedrijven hopen ook rendement te krijgen van hun investeringen. Als je te ver doorslaat, ben ik bang dat er in de toekomst minder enthousiasme zal zijn om met zoveel menskracht aan zo’n vaccinontwikkeling te beginnen.”

Het argument van financiële prikkels maakt weinig indruk op Brook Baker. Farmaceuten hebben deze keer nauwelijks risico gelopen op de vaccins, zegt hij, doordat overheden op allerlei manieren hebben geïnvesteerd: in productiecapaciteit, ontwikkeling, met enorme aankopen vooraf. Nu stromen er miljarden binnen. Een bedrijf als Pfizer maakt zich op om nog veel meer binnen te halen. Op een bijeenkomst met investeerders in februari speculeerde financieel topman Frank D’Amelio al over de prijs die zijn bedrijf na de pandemie voor zijn vaccin zou kunnen vragen: nu gaan ze nog voor zo’n 20 dollar weg, een ‘normale prijs’ zou 150 tot 175 dollar bedragen.

Voor Baker een reden om nu in te grijpen. “Als we bang waren dat ze geen winst zouden maken, dan kunnen we nu vaststellen dat dat wel gelukt is. We moeten zeggen: jullie hebben je geld verdiend, jullie hebben in het verleden laten zien dat jullie prijzen onredelijk zijn, dat jullie met voorrang aan rijke landen leveren, en dat is niet goed genoeg. We nemen jullie exclusieve rechten weg en zetten een systeem op dat het aanbod enorm vergroot en de prijzen verlaagt.”

Zo activistisch zal Taylor het niet formuleren, zolang haar data nog niet compleet zijn. Maar waar ze het wel mee eens is: “We moeten absoluut de productiecapaciteit in minder rijke landen vergroten. Wat nog niet helemaal duidelijk is, is welke maatregelen daarvoor nodig zijn.”

Lees ook:

De geschiedenis herhaalt zich: ‘Na hiv werken rijke landen nu de bestrijding van de coronacrisis tegen’

Patenten van de farmaceutische industrie maken de coronabestrijding te duur voor arme landen. Tijd om die te omzeilen, bepleit Leena Menghaney van Artsen zonder Grenzen.

Arme landen kunnen beginnen met vaccineren, maar Canada snoept mee uit de voorraad

Arme landen kunnen voorzichtig een beginnetje maken met vaccineren. Maar waarom snoept een rijk land als Canada mee uit de voorraad?

Voorkom doden en economische schade: nationaliseer de virusbestrijding

Bedrijven die vaccins ontwikkelen, kunnen hun inzichten afschermen voor de concurrentie. Daarom moet virusbestrijding genationaliseerd worden, vindt Adam Cohen van het CDHR, dat een anti-coronamiddel test. Bij een volgende pandemie kan dat doden schelen, en schade aan de economie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden