Massapsychologie

Met een beetje virusangst is niks mis

Zuid-Koreaanse militairen worden ingezet om gebieden te desinfecteren. Beeld AFP

Onrust vanwege een virus slaat al snel om in paniek. Hoe kan de overheid de burgers rustig houden, zonder hen in de val van relativering te laten trappen? De weg van het gezonde verstand staat vol beren.

Het coronavirus dook donderdag in Nederland voor het eerst op, maar het akelige bolletje met stekels houdt Nederland al weken bezig. Het is te zien aan de speciale tv-uitzending over corona, aan de mondkapjes die nauwelijks nog verkrijgbaar zijn, aan de run op hoestdranken in drogisterijen, aan gesprekken op het werk, de schoolpleinen en in sportkantines. “Hamster jij al?”

De onrust, en angst, is vergelijkbaar met het gevoel na een aanslag in ons omringende landen. Na een aanslag voelen mensen zich minder op hun ­gemak als zij zich in mensenmassa’s ­begeven, terwijl dat rationeel gezien niet nodig is, zegt psycholoog Jaap van Ginneken. “Pak je mobiele telefoon, tik tien willekeurige cijfers in en de kans dat je schoonmoeder aan de lijn komt, is precies even groot als de kans dat je wordt getroffen door terreur. Dat is met het coronavirus op dit moment ook nog zo.”

Het verschijnsel dat kleine risico’s uitgroeien tot enorme monsters die op elke hoek van de straat kunnen ­toeslaan, heeft een eigen theorie: de prospect theory, ofwel: de vooruitzichttheorie. “Die theorie stelt dat mensen op allerlei manieren kansen onjuist inschatten. Zo maakt een gewone griep nu meer slachtoffers in westelijke landen dan corona.”

Het inschatten van risico’s door de bevolking is het terrein van de massapsychologie

Hoe de bevolking risico’s inschat en daarmee omgaat, is het terrein van de massapsychologie. “Ik pleit er al jaren voor dat het RIVM advies inwint van massapsychologen”, zegt Van Ginneken. Dat deed hij bijvoorbeeld ook in 2009, tijdens de pandemie van de Mexicaanse griep (H1N1).

Ter opfrissing van het geheugen: in 2009 zonderde China ‘risicovolle’ buitenlanders in hotels dagenlang onvrijwillig af en weigerden taxichauffeurs zieke passagiers. De airco in vliegtuigen was ineens verdacht, want al dat rondpompen van lucht kon nooit goed zijn. In Nederland kwamen er speciale spreekuren bij huisartsen en een grieppoli in het ziekenhuis, er waren vragen over sluiten van kantoren en scholen, schoolreisjes gingen niet door, net als introductieweken in het hoger onderwijs. Bij nader inzien waren niet alle maatregelen medisch gezien noodzakelijk. De griepspreekuren zouden er zelfs voor zorgen dat het virus zich sneller kon verspreiden.

In een drogisterij in Milaan is de desinfecterende handgel bijna op.Beeld REUTERS

Door de Mexicaanse griep stierven ongeveer zestig Nederlanders. Tegenwoordig geldt H1N1 als een gewone griep. Alle gewone griepvarianten bij ­elkaar zorgen in Nederland elk jaar voor duizenden doden. 2018 was een uitschieter: toen zorgde griep voor een oversterfte van bijna 10.000. Maar ach, zo’n griepje, niets om je druk over te maken, zo is het collectieve gevoel. ­“Iedereen is bekend met de griep”, zegt Mariëlle Stel, universitair hoofddocent psychologie aan de Universiteit Twente. “Maar als een nieuw virus opduikt, ­ontstaat onzekerheid en nemen emoties de overhand. Dan schatten mensen de risico’s anders in en zijn zij banger dan nodig.”

Media spelen een rol bij de verspreiding van onzekerheid, en daarmee de angst. “Je ziet grote menigten met mondkapjes in China en Japan”, zegt Van Ginneken. “Je ziet afzettingen door de politie, mensen met gele verkeershesjes op straat. Maar het gevaar zelf is onzichtbaar. En je kunt je er maar in beperkte mate tegen wapenen.”

De tweet van Trump dat alles onder controle is, was onverstandig

Dat laatste geeft een gevoel van machteloosheid. Het is aan de overheden om daar iets aan te doen, zonder te veel de angsten te relativeren. Zoals Donald Trump deze week deed, toen hij per tweet verkondigde dat alles onder controle was. Een onverstandige reactie, reageerde Jeremy Konyndyk die ­betrokken was bij de bestrijding van ebola in West-Afrika. Op deze manier denken mensen dat het allemaal wel zal meevallen. Dan gaan zij achterover ­leunen en zijn ze niet klaar voor eventuele maatregelen bij een uitbraak, zo reageerde hij.

Ook Stel waarschuwt voor te veel sussende woorden. Een klein beetje de angst er in houden, is een goede manier om mensen scherp te houden en draagvlak te creëren voor ingrijpende maatregelen, mocht dat nodig zijn, zeggen zij en Van Ginneken.

Op de website van de rijksoverheid wordt reizen naar China afgeraden in verband met het coronavirus.Beeld ANP

Minister Bruins speelde dat spel door afgelopen woensdag te verkondigen dat het gevaar dichterbij komt en dat hij drastische maatregelen niet uitsluit. Ook collega’s in andere Europese landen komen met deze boodschap. “Als jij in contact bent geweest met een persoon die mogelijk besmet is geweest, weten de meeste mensen door alle berichten dat quarantaine tot de mogelijkheden behoort”, zegt Stel. “Zo’n maatregel komt dan niet uit de lucht vallen.”

Een beetje angst zorgt voor alertheid en draagvlak voor drastische maatregelen. Maar bij te veel angst ontsporen mensen. “Dan ontkennen ze het gevaar of luisteren niet naar adviezen”, zegt Stel.

Mensen moeten het gevoel krijgen dat zij controle hebben over hun lot

Om paniek te voorkomen zonder in de val van relativering te trappen, is het belangrijk dat mensen zelf het gevoel krijgen dat zij controle hebben over hun lot, zegt Stel. “Alleen angst inboezemen of vertellen wat er gaat komen, daar kunnen mensen niet zo veel mee. Het is belangrijk om concreet, stap voor stap, aan te geven wat je zelf kunt doen. Vooral mensen die angstig zijn, willen handvatten hebben.”

Dat doen het RIVM en het ministerie van VWS door tips te geven, zegt Tom Elbersen, woordvoerder van dat ministerie. “Handen wassen, schone zakdoekjes, niezen in je elleboog. Er is volop overleg tussen de ministeries en de Europese partners. Wij willen uitstralen dat we er bovenop zitten.”

Ook die uitstraling is belangrijk om de bevolking gerust te stellen, zegt Stel. Daadkracht willen mensen zien. Uit een peiling van ‘EenVandaag’ bleek eerder deze week dat Nederlanders minder vertrouwen hebben in de Nederlandse overheid, juist omdat Nederland te weinig zou doen. In Italië en China weten ze van aanpakken, daar sluiten ze dorpen en steden af, terwijl iedereen op Schiphol zo Nederland binnen wandelt, is de teneur.

Maatregelen zoals in China en Italië hebben niet alleen tot doel de gezondheid van de bevolking te beschermen, ze hebben ook symbolische betekenis. Volgens Stel geeft een overheid die er bovenop zit burgers een veiliger gevoel. Tegelijkertijd waarschuwt ze voor overreactie. “Dat soort drastische maatregelen kunnen ook voor extra angst zorgen. Dan denken mensen: zou er meer aan de hand zijn dan ze vertellen? Het enige wat de overheid kan doen, is open zijn. Dat is ze ook, op de website van het RIVM.”

Daar houden RIVM en het ministerie van VWS zich aan de feiten, zegt Ron Beekman, woordvoerder van het RIVM die het bezoek aan de site flink ziet groeien. “Wij krijgen geregeld de vraag van journalisten: moeten we al in paniek raken? Dat is een rare vraag, want angst is een slechte raadgever. Je moet weten wat er aan de hand is en op basis van kennis handelen. Er is geen vaccin en geen medicijn en er is veel dat we nog niet weten, daar zijn we open over. Die informatie kan mensen ongerust maken, maar meer dan feiten ­geven kunnen we niet.”

De rationele weg wordt doorkruist door allerlei schrikbeelden

Toch blijkt het lastig met feiten echt tot mensen door te dringen. Dat is te zien aan de mondkapjes. Deze helpen nauwelijks, zegt het RIVM. “Het kan alleen helpen als je zelf al ziek bent, zodat je het virus niet verspreidt en anderen niet ziek maakt”, zegt Elbersen. Toch zijn de kapjes overal uitverkocht. “Het is moeilijk aan te geven waarom die boodschap niet doordringt.”

Van Ginneken heeft wel een idee. “Als individu kun je jezelf wapenen tegen paniek door je goed te informeren en alert te zijn. Dat is de rationele weg. Maar dat wordt doorkruist door allerlei schrikbeelden.”

Dan verschijnt het irrationele, waardoor kleine risico’s uitgroeien tot enorme gevaren. Omdat het ene individu het ander beïnvloedt, en ook massa’s op elkaar reageren, kan het gebeuren dat er ineens een run ontstaat op supermarkten om zakken aardappelen, pasta en blikken bonen in te slaan.

Wat deze voorbeelden laten zien, is dat “maatschappelijke krachtsverhoudingen en ingeslepen wereldbeelden in hoge mate meebepalen welke vorm een epidemie aanneemt”, stelt Van Ginneken. Daarom moeten sociologie en psychologie volgens hem eerder worden ingeschakeld.

“Overheidsinstanties zitten op het rationele discours. Je kunt wel op je hurken gaan zitten en luid en duidelijk uitleggen wat de kansen op besmetting zijn, maar zo werkt het niet. Ze moeten zich meer verdiepen in verbeelding van mensen en hoe die verbeelding met hen op de loop gaat.”

Dat betekent onder meer: let als overheid op je woorden. Van het woord pandemie krijgen veel mensen de kriebels, terwijl de term epidemie minder op de paniekknoppen drukt. Ook beelden spelen volgens Van Ginneken een rol. Bij de gewone griep komt meestal een snotterig persoon met een zakdoek in beeld. Of een onschuldig getekend ventje met een enorme injectiespuit die ouderen oproept de griepprik te ­halen. Dat zijn andere beelden dan de zwaailichten en interventieteams in witte pakken die bij corona zijn te zien.

Het probleem daarbij is dat de overheid te maken heeft met een grote verscheidenheid aan mensen, zegt Michel Dückers, programmaleider rampen en milieudreigingen van onderzoeksinstituut Nivel. “Publieke communicatie is ingewikkeld, omdat groepen in wisselende mate bereikbaar zijn en divers zijn.” Denk aan scholen met groepen kinderen en ouders, bedrijven uit allerlei sectoren, sportclubs en bezoekers en organisatoren van evenementen.

“Daarbij verwacht de samenleving duiding van risico’s door overheden, maar diezelfde overheid heeft ook weinig informatie en probeert vat te krijgen op risico’s”, zegt Dückers. “Voor sommigen is informatie van overheden zelfs helemaal niet betrouwbaar. Denk aan de problematiek rondom vaccinatie. Of zij komt niet boven andere zenders uit, waaronder trollen en verspreiders van fake news.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden