null Beeld
Beeld

ColumnBert Keizer

Iedere dag een placebo slikken kan heilzaam zijn

Medisch Contact, het weekblad voor alle Nederlandse artsen bestaat 75 jaar en belegde een conferentie over De dokter en de Taal. Artsen zijn vaak onverstaanbaar voor hun patiënten door het gebruik van jargon. Naast de vele Latijns-Griekse woorden komt daar tegenwoordig ook nog eens het vervelende Engels bij.

Een voordeel van termen als gastro-jejunostomie of Gold stage IV of iliofemorale bypass is dat artsen elkaar snel begrijpen, ook internationaal. Maar we vergeten vaak die begrijpelijkheid in het oog te houden als we met patiënten communiceren.

Jolanda van der Velden, huisarts, hield een pleidooi voor duidelijke schriftelijke mededelingen. Zij wees erop dat in de leeftijdscategorie boven de 55 één op de vijf Nederlanders laaggeletterd is. Zij noemde een makkelijk oplosbaar probleem: innamevoorschriften op medicijnverpakkingen.

Print 2 maal daags 2 capsules en het gaat in een ontstellend aantal gevallen fout. Print ’s morgens om 8 uur 2 capsules – ’s avonds om 6 uur 2 capsules en het juiste gebruik gaat met sprongen omhoog. U hebt ook weleens een bijsluiter gelezen en daar komt ook de hyper-geletterde niet uit. Het probleem met laaggeletterden is dat ze hun handicap niet openlijk durven te etaleren. Dat kan en moet anders.

‘Jullie gaan allemaal in de ouderenzorg werken’

In de pauze ontmoette ik collega S., specialist ouderengeneeskunde, allerminst in ruste. In zijn pensioenjaren begeleidt hij co-assistenten in het ziekenhuis. Hij vroeg ze laatst: ‘Wie van jullie heeft er zin in om in de ouderenzorg te gaan werken?’ Ze reageerden als uit één mond: ‘Dacht het niet. Hou op zeg. Echt niet,’ etc. ‘Nou’, sprak hij fijntjes, ‘dan hebben jullie wel pech, want jullie gaan allemaal in de ouderenzorg werken. Meer dan 60 procent van jullie patiënten is boven de zeventig.’

Andrea Evers, hoogleraar gezondheidspsychologie, kwam met een fascinerende bijdrage over het placebo-effect, een fenomeen dat makkelijker valt te beschrijven dan te begrijpen. Het gaat om de genezende of verzachtende werking die van een arts uit kan gaan bij het uitleggen of het uitvoeren van een behandeling of het overhandigen van een medicijn.

Als je als commentaar bij een antidepressivum zegt: ‘Volgens mij doet het niks, maar laten we het eens proberen’, dan kan het middel een veel minder gunstig effect hebben dan wanneer je zegt: ‘Er is veel discussie geweest over deze pillen, maar het is nu echt wel aangetoond dat ze een positief effect hebben.’

De toon, de kleding, de gebaren, de stem, alle aspecten van de dokter kunnen een positief of een negatief effect hebben. Zij verklaarde placebo als het gevolg van verwachtingen.

Het werkt ook bij dieren

Daarom werkt het ook bij dieren. Als het baasje naar de kapstok loopt om de riem te halen dan springt de hond verheugd op omdat hij op grond van de vorige keren verwacht dat hij ook nu weer uitgelaten gaat worden. En als je de hond een pijnstiller geeft die hem goed doet dan zal hij bij de foppil die er precies zo uitziet, eenzelfde verwachting hebben en minder pijn ervaren. We springen wel over een paar afgronden heen, ik weet het.

In het verlengde hiervan kwam Evers met een opvallende suggestie. Mevrouw Jansen heeft Parkinson, ze slikt vier maal daags middel A. Dat heeft nogal wat bijwerkingen. De praktijk leert dat je in plaats van het schema A-A-A-A ook het schema A-placebo-A-placebo kunt gebruiken, waarbij de gecreëerde verwachting zorgt voor een bruikbaar effect op de Parkinsonsymptomen.

Wat ik nu niet begrijp is waarom de foppil naast de gewenste werking niet ook de bijwerkingen zou veroorzaken, want ook daarvoor is een verwachting geschapen, toch? Snap ik niet goed.

Tenslotte betreurde Evers de geringe mate waarin we placebo gericht toepassen. Ik denk dat artsen het niet goed begrijpen en er dus ook niet erg in geloven. Een ander lastig aspect is dat de resultaten onvermijdelijk nogal ongewis zijn. Als de dokter een keer chagrijnig is dan werkt het die dag niet zo goed. Dat mag zo zijn, maar Evers betoogt dat de geringe systematische toepassing van placebo betekent dat we onze patiënten iets heilzaams onthouden.

Bert Keizer is filosoof en arts bij het Expertisecentrum Euthanasie. Voor Trouw schrijft hij wekelijks een column over zorg, filosofie, en de raakvlakken daartussen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden