Dwangzorg

Hoe weet je of iemand gevaarlijk is? Vijf vragen over gedwongen opnames in de psychiatrie

Bloemen voor de bioscoop in Groningen, een dag nadat een echtpaar uit Slochteren dood is aangetroffen. De verdachte van de moorden was zowel bekend bij de politie als de geestelijke gezondheidszorg. Beeld ANP

Gedwongen opname kwam niet op tijd voor de verdachte van de moorden in de Groningse bioscoop. Vijf vragen over dwangzorg. 

1 Hoe zit het precies met de vermeende bioscoopmoordenaar? 

De verdachte van de Groningse bioscoopmoorden was zowel bekend bij de politie als de geestelijke gezondheidszorg. GGZ Delfland, een grote ggz-aanbieder in het westen van het land, wilde de man gedwongen opnemen. Daar was zelfs al ‘een procedure voor gestart’. Vanwege de ‘privacy van de betrokkenen’ zegt Delfland verder niets.

2 De procedure werd niet afgerond. Hoe kan dat?

In Nederland kun je iemand die geen zorg wil niet zomaar van de straat plukken en naar een gesloten afdeling in een psychiatrische instelling brengen. Dat is vrijheidsberoving. Psychiaters en rechters moeten samen aantonen dat iemand een gevaar voor zichzelf of zijn omgeving vormt.

In een acute situatie kan de crisisdienst van de ggz zonder tussenkomst van de rechter iemand opnemen. Hiervoor is wel toestemming nodig van de burgemeester. Dit heet een ibs, een inbewaringstelling. Kort daarna oordeelt de rechter of de opname rechtmatig was. 

Als er minder spoed is, gaat de rechter eerst zelf bij een patiënt kijken om te beoordelen of een gedwongen opname rechtmatig is. Hij kan dan een rechtelijke machtiging afgeven, waarna een patiënt wordt opgenomen. Onduidelijk is in welk traject de Groningse verdachte zat. 

Wat wel vaststaat is dat hij in Groningen was, niet bepaald in de buurt van de crisisdienst van GGZ Delfland of de rechtbank van zijn woonplaats Rotterdam. 

3 Hoe schat je in of iemand een gevaar is?

Uit onderzoek blijkt dat je gevaar en geweld slecht kunt voorspellen, zegt Bauke Koekkoek, onderzoeker en crisisverpleegkundige. Het gebruik van drank en drugs en eerder vertoonde agressie zijn risicoverhogende factoren. Koekkoek: “Mensen die onder invloed zijn, hebben tot twaalf keer grotere kans om agressief te worden.”

Verder let de crisisdienst op ‘situationele factoren’, zegt hij. Staat iemand onder zware stress? Is daar een concrete aanleiding voor? Is er iemand waar de patiënt woedend op is? Is iemand nog aanspreekbaar? Is iemand psychotisch? Dat vergroot de kans op agressie namelijk met twee tot drie keer, aldus Koekkoek. 

Kun je als crisisdienst sowieso niet beter het zekere voor het onzekere nemen? “Er zijn zo ontzettend veel mensen die dreigen met geweld. Als we die allemaal in een psychiatrisch ziekenhuis moesten stoppen, zouden we tien keer zoveel bedden nodig hebben. Het is heel vaak vals alarm”, zegt Koekkoek. 

4 Er is al jaren veel gedoe over gedwongen opnames. Wat is het probleem? 

Vooral familie van ggz-patiënten en lokale gezagsdragers hekelen de wet voor gedwongen opnames (bopz), die uit de jaren negentig stamt, omdat een situatie vaak eerst uit de hand moet lopen voordat gedwongen zorg mogelijk is. Dan pas is iemand aantoonbaar een gevaar. 

Een ander probleem is dat het aantal gedwongen opnames al jaren stijgt, tegen het huidige regeringsbeleid in. Sinds 2012 zet de ggz in op meer thuis behandelen, minder in de kliniek. De stijging kan eraan liggen dat mensen thuis vaker terugvallen. Een andere verklaring is dat de maatschappij minder tolerant is.

5 Is die wet bopz nog wel houdbaar?

Nog twee maanden en dan ligt-ie in de pullenmand. Waar patiënten nu alleen gedwongen worden behandeld in de kliniek, kan dat onder de nieuwe wet Verplichte GGZ ook thuis. Ook komen er meer behandelmogelijkheden en patiënten hebben het recht aan te geven welke zorg of behandeling hun voorkeur heeft. 

Familieleden krijgen een prominentere rol: zij kunnen een aanvraag tot gedwongen zorg doen. Buren en bezorgde burgers kunnen meldingen doen bij de gemeente, als zij denken dat iemand gedwongen zorg nodig heeft. De gemeenten moeten daarop een verkennend onderzoek uitvoeren.

Gaat dit ervoor zorgen dat zorgweigeraars eerder kunnen worden geholpen? Koekkoek: “In de nieuwe wet is het gevaarscriterium iets anders geformuleerd. Of dat iets verandert, hangt af van hoe rechters en professionals dit interpreteren.”

Lees ook: 

Verward? Dat is de bangmakerij van normalen

Verwarde personen zijn niet gevaarlijk. De aanzwellende politiek van normaliteit is dat wel, stelt socioloog Karlijn Roex. Ze werd ooit zelf door de politie meegenomen als ‘verward persoon’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden