Ethiek

Hoe kies je op de ic tussen patiënten met dezelfde overlevingskans?

De intensive care afdeling van het Amphia ziekenhuis waar corona patienten worden geholpen aan hun klachten.Beeld Robin Utrecht, HH/Beeldbewerking Trouw

Als artsen straks wél pijnlijke keuzes op de ic’s moeten maken tussen wel of niet behandelen, hoe kunnen ze dat dan doen? Een groep medisch-ethici draagt twee criteria aan, en wijst twee andere opties af.

Stel dat een nieuwe golf aan Covid-19-patiënten onze intensive cares wél laat overstromen. Als je eigenlijk niet kunt kiezen tussen patiënten, omdat hun overlevingskans hetzelfde is, hoe maak je dan de onmogelijke keuze tussen wie je wel helpt, en wie niet? Een werkgroep van vijf medisch-ethici schreef op verzoek van de Federatie Medisch Specialisten een draaiboek voor dat zwartste scenario, dat artsen houvast moet geven.

Het draaiboek staat nog niet vast. Het is bedoeld voor discussie, en die barstte na publicatie dinsdag ook meteen los. Uitleg aan de hand van vier mogelijke selectiecriteria.

1. Medewerkers van de zorg die zonder beschermingsmiddelen moesten werken, gaan voor

Wie in de zorg werkt en Covid-19 krijgt vanwege een tekort aan hulpmiddelen, moet voorrang krijgen op de ic, vindt de werkgroep. “Medewerkers van de zorg leveren een bijdrage aan de bescherming van ons allemaal, en lopen daarbij een hoger risico waaraan zij zich niet konden onttrekken. Het zou onredelijk zijn om hen achteraan in de rij te laten aanschuiven”, vindt Marcel Verweij, hoogleraar filosofie aan Wageningen Universiteit, en een van de vijf leden van de medisch-ethische werkgroep die het draaiboek schreef. Wat Verweij betreft zou dit criterium bijvoorbeeld van toepassing zijn op medewerkers van de verpleeghuizen in de afgelopen periode.

2. Jongere generaties gaan voor

Vooral dit criterium ligt op de pijnbank. Leeftijdsdiscriminatie, zeggen critici. Iedereen, ongeacht leeftijd, heeft toch recht op goede zorg? We gaan ouderen toch niet per definitie afschrijven?

Wie jonger is, heeft meestal nog een lang leven voor zich. Wie ouder is, heeft al meer geleefd. Hier geldt volgens de schrijvers van het draaiboek het ‘fair innings’-argument: we zouden iedereen de kans moeten gunnen om een volledige levensspanne te leven. Jongere generaties hebben daardoor, in tijden van schaarste, een sterkere ‘morele aanspraak op levensreddende zorg’ dan oudere generaties, zo vinden de ethici. “Wie jong is, heeft meer te verliezen”, zegt Verweij.

Verweij benadrukt dat er, ook in het zwartste scenario, geen leeftijdsgrens komt voor wel of niet behandelen. Alleen als er maar één bed is waarvoor meerdere gegadigden zijn, en er op basis van medische criteria geen onderscheid te maken is, dan zou leeftijd mee moeten wegen. Om willekeur daarbij terug te dringen, worden mensen ingedeeld in ‘generaties’ van steeds twintig jaar. Een 24-jarige gaat zo niet voor op een 25-jarige, maar wel op een 65-jarige, zo luidt het voorstel.

Beeld Louman & Friso

In de praktijk zal het vaak alsnog op loten aankomen, stelt Verweij: de meeste Covid-19-patiënten op de ic zijn tussen de 60 en 80, en zitten in dezelfde ‘generatie’. Maar komt er een jonger iemand voorbij, dan zou die in tijden van schaarste voor moeten gaan, vindt Verweij.

Lennie Derde, intensivist bij het UMC Utrecht, zegt het zo: “Stel je voor dat jij een muntje moet opgooien met je kleinkind voor een ic-bed. Zou je dat dan doen, of geef je dat bed aan je kleinkind?”

3. Wie geen schuld heeft aan zijn ziekte, gaat voor

Stel dat iemand consequent de anderhalvemeterregel aan zijn laars lapt en dan ziek wordt. Is dat niet zijn eigen schuld? Heeft zo iemand minder recht op zorg dan iemand die al maanden binnenblijft? Nee, op schuld kun je niet selecteren, vinden de medisch-ethici. Want of iemand ziek is door eigen gedrag, kun je niet weten. Ook tussen rokers (die waarschijnlijk een grotere kans hebben op Covid-19) en niet-rokers kun je geen onderscheid maken, vindt Verweij. Want in hoeverre is je gedrag jouw schuld, bijvoorbeeld als je opgroeit in een omgeving van rokers? Het draaiboek verwijst dit criterium dan ook naar de prullenbak.

4. Het lot bepaalt

Je kunt ook loten tussen patiënten: dan heeft iedereen dezelfde kans. Ethicus Fleur Jongepier van de Radboud Universiteit pleit daarvoor. Onderscheid maken op leeftijd is arbitrair, en je kunt levens niet op die manier in lengte vergelijken, schrijft ze in de Volkskrant. Een andere variant is ‘wie het eerst komt, die het eerst maalt’.

Liever niet, zegt de werkgroep. Maar als alle criteria zijn doorlopen, blijven deze twee methodes nog over om te bepalen wie een bed krijgt. “Ik ben niet tegen loten: het is eerlijk, in gelijkwaardige gevallen”, vindt Verweij. “Maar het is alleen eerlijk als andere overwegingen geen rol meer kunnen of mogen spelen. Als er redenen zijn om een relevant onderscheid te maken, moet je dat doen.”

Lees ook:

Kiezen tussen jongeren en ouderen op intensive care is onwaarschijnlijk scenario

Wie belandt er bij een tekort aan bedden op de intensive care wel en niet op de ic? Gaat jong voor oud? Ja, blijkt uit het draaiboek over keuzes op de ic bij schaarste. Maar dat dit aan de orde gaat zijn tijdens de covid-pandemie is onwaarschijnlijk. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden