Vijf vragenZelftests

Hoe betrouwbaar is de zelftest, en gebruik je hem nou met of zónder klachten?

Dozen met coronazelftesten worden afgeleverd bij een basisschool. Met de testen moeten leerlingen twee keer per week thuis een coronazelftest doen.  Beeld ANP
Dozen met coronazelftesten worden afgeleverd bij een basisschool. Met de testen moeten leerlingen twee keer per week thuis een coronazelftest doen.Beeld ANP

Het kan bijna geen toeval zijn. In het eerste weekend dat mensen met milde klachten niet langer naar de GGD hoeven maar ook een zelftest mogen doen, daalde bij de GGD het aantal afgenomen tests. Nederland lijkt de zelftest te omarmen.

Johan van Heerde

Met of zonder klachten, even thuis een test is meestal een goed idee, meent het kabinet. Ook op basisscholen worden de tests sinds maandag uitgedeeld voor leerlingen in de bovenbouw. Maar is dat wel zo wijs? En zijn er genoeg zelftests te koop? Vijf vragen en antwoorden.

Waarom mogen mensen met klachten nu ook een zelftest doen?

Klinisch epidemioloog Carl Moons (UMC Utrecht) staat aan de wieg van het beleid. Hij onderzocht samen met een aantal andere experts van de GGD, Microvida, Erasmus MC en het RIVM de betrouwbaarheid van een van de zogeheten antigeen neuszelftests.

Bijna drieduizend mensen deden mee aan het onderzoek, die bewust geen hulp of extra instructies kregen. Moons: “In eerdere onderzoeken werden de tests bijvoorbeeld door een zorgmedewerker afgenomen of onder supervisie, maar wij wilden de werkelijkheid nabootsen om een zo’n getrouw mogelijk beeld te krijgen. Gewoon thuis, zoals iedereen dat doet.”

Wat bleek: deze neuszelftest snorde bij mensen met symptomen 79 procent van alle besmettingen op. En bij mensen met veel virus in de neus scoorde de test nog iets beter. Genoeg om de test zeer gevoelig te noemen, aldus Moons en co. Experts in het Outbreak Management Team onderschreven die conclusie, waarop het kabinet de richtlijn veranderde. Wel geldt dat na een positieve zelftest wordt gevraagd om alsnog bij de GGD een test te doen. Zo houden experts zicht op het virus en kan de bron van de besmetting worden onderzocht.

Dozen met coronazelftesten. Niet-Chinese testen kosten tussen de 4 en 8 euro per stuk.  Beeld ANP
Dozen met coronazelftesten. Niet-Chinese testen kosten tussen de 4 en 8 euro per stuk.Beeld ANP

In hetzelfde onderzoek staat dat een zelftest bij mensen zonder klachten onbetrouwbaar is. Wat betekent dat?

Bezoekje, muziekrepetitie of een dag naar school? Haal voor de zekerheid een zelftestje door de neus, zegt het kabinet. Dat advies geldt sinds april en wordt niet veranderd.

Maar uit het onderzoek van het UMC Utrecht blijkt dat de onderzochte zelftest bij mensen zonder klachten juist onvoldoende secuur is. Dan wordt een aanwezige infectie in 60 procent van de gevallen niet opgemerkt.

Hoe erg is dat? Volgens Moons is een zelftest nog steeds nuttig, ook bij mensen zonder klachten. Want de neustests ontdekken alsnog sommige besmettingen die anders onder de radar blijven (want geen klachten). En er is ook geen alternatief: er geldt geen beleid voor mensen zonder klachten.

Het gaat volgens Moons om de boodschap. Op de site rijksoverheid.nl staat nu: voorafgaand aan een bezoek, ‘Doe thuis voor de zekerheid eerst een zelftest. Dan weet u dat u niemand per ongeluk besmet met corona.’

“Dat laatste is helaas niet helemaal waar”, zegt Moons. De test is niet gevoelig genoeg dus er kan altijd iemand met een besmetting door het net glippen. “Het is belangrijk dat we aangeven dat bij afwezigheid van verkoudheidsklachten zo’n eenmalige neuszelftest niet volledige zekerheid biedt. Misschien is het goed om dergelijke zelftests te herhalen. Dat hebben we nu nog niet onderzocht, en daarvoor moeten er ook genoeg tests zijn.”

Na vragen van Trouw laat het ministerie weten de tekst aan te passen omdat die inderdaad ‘te kort door de bocht is geformuleerd.’ Binnenkort staat er dat ‘u met een zelftest de kans verkleint dat u iemand per ongeluk besmet met corona.’

Is de zelftest nog wel te verkrijgen?

Spring je met je goede gedrag op de fiets, door de kou naar de drogist: zijn de zelftests op. Veel mensen kunnen hierover meepraten, want zelftests zijn bijna niet aan te slepen. De vraag is vervijfvoudigd, laat een woordvoerder van Kruidvat weten. Ook bij Benu Apotheken stijgt de vraag hard, aldus een zegsman.

Uit een rondje langs drogisterijen en apotheken blijkt dat er op zich voldoende zelftests beschikbaar zijn, maar ze vanwege de enorme vraag nog wel eens uitverkocht kunnen zijn. De bedrijven zeggen er alles aan te doen om de winkelvoorraad op orde te houden. Vooral apotheken lijken nog wel tests beschikbaar te hebben.

Een nadeel van de hogere vraag: het prijskaartje van een zelftest neemt ook iets toe. Het lijkt erop dat bedrijven in de keten, van verkopers tot leveranciers, producenten en groothandels, de schaarste doorberekenen. Ook online worden er massaal zelftests aangeboden, maar soms tegen woekerprijzen.

Wat als iemand een zelftest niet kan betalen?

Voor minder dan drie euro vind je nauwelijks een zelftest. Ze zijn niet goedkoop, zeker niet als mensen ze vaak willen gebruiken. Niet-Chinese tests kosten hier al snel tussen de 4 en 8 euro per stuk.

Volgens cijfers van het CBS leven zeker een miljoen mensen onder de armoedegrens. Als je elk dubbeltje moet omdraaien is een test van enkele euro’s onbetaalbaar.

Voor deze mensen zijn wel oplossingen. Voedselbanken beschikken over pallets vol zelftests en de vraag ernaar stijgt inderdaad, laat een woordvoerder weten. Andere hulporganisaties kunnen zich bij het Armoedefonds melden en zelftests bestellen. En scholen krijgen tests van de overheid.

Deze organisaties bereiken echter niet iedereen. De Tweede Kamer wil daarom dat het kabinet meer doet om zelftests toegankelijk te maken voor minima.

En hoe zit het eigenlijk met de speekseltest?

Nog gemakkelijker dan een staafje in de neus is een goede rochel in een potje, even roeren en dan is er een uitslag.

Deze zogeheten speekseltest was eigenlijk de aanleiding voor het onderzoek, vertelt Moons. “Al in mei dachten wij: wat zou het fijn zijn als dergelijke tests het ook goed doen. Voor kinderen of mensen met bepaalde aandoeningen zoals epilepsie.”

Maar vergeleken met de onderzochte neuszelftest is de speekseltest die werd gebruikt voor dit onderzoek beoordeeld als onvoldoende betrouwbaar.

Lees ook:

Uitstel van 2G kan rust brengen aan de formatietafel

De 2G-maatregel is voorlopig van tafel en het is zeer de vraag of de huidige corona-maatregelen op 19 dec worden versoepeld. Maar de pauzeknop voorkomt wel onrust in de formatie.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden