null Beeld
Beeld

ColumnBert Keizer

Het hele mensdom van je afschudden om eindelijk eens te zeggen wat je vindt

Het gebeurt geloof ik in Woody Allens film Bananas. Een man staat voor een muur tegenover een vuurpeloton. Ze leggen aan en hij lijkt gedoemd, tot hij ze op het laatste moment even weet af te leiden. Ik vergeet hoe. Maar op dat moment slaagt hij er in snel over de muur te klimmen om zich aan de andere kant behoedzaam te laten zakken. Eenmaal op de grond aanbeland keert hij zich om… en ziet dat hij wederom voor een vuurpeloton staat. ‘Van pissebed in kakkebed’ is de uitdrukking.

Ik las Lale Güls onthutsende ontsnappingsverhaal Ik ga leven en moest denken aan de wereld waarin zij terecht zou komen nu zij zich aan de andere kant van de muur behoedzaam laat zakken.

Ik vond het een lastig boek om te lezen. Allereerst omdat je onwillekeurig gegrepen wordt door machteloze ergernis over het milieu waaraan ze probeert te ontkomen. Ik schrok van de genadeloze scherpte waarmee ze de haar omringende stompzinnigheid neerzet. Ik dacht: schrijf het toch niet zo goed op! Je helpt allerlei types die precies hetzelfde beweren als jij, maar met een heel andere agenda. Die wil je toch niet aanmoedigen met jouw boek?

Haar positie doet denken aan Karl Kraus (1874-1936), een Weense jood met een vlijmscherpe pen die zich met heerlijk venijn ergerde aan alles wat hem niet aanstond in zijn landgenoten. Joden schoffelde hij net zo makkelijk onderuit als elke andere Wener, waarbij hij voor zijn eigen club des te scherper was omdat hij ze beter kende.

Toen kwamen de nazi’s en ook zij gaven af op de Joden, echter niet om ze op te heffen maar om ze uit te roeien. Kraus vond het moeilijk daar iets op te zeggen. Hij redde zich er half uit met de mededeling dat er geen satire mogelijk was over de nazi’s: ‘Want zo laag kan ik niet richten’. Zo kun je raar te pas komen als je je ouderlijk milieu afbrandt. Types die je er echt niet bij wilt hebben komen graag helpen.

Zweep

Een ander aspect dat Gül deelt met ontsnappingsauteurs is haar stilistisch vermogen. Ze schrijft slim, snel, genadeloos, grappig en als ze echt op dreef is, klinkt het soms alsof ze met een zweep aan de gang is.

Andere ontsnappingsauteurs? Ja, ik denk dan aan Siebelink in Knielen op een bed violen, hoewel de verteller daar niet echt probeert weg te komen uit het beschreven kamp. Hij vertelt wel hoe erg het daar is, en doet dat zo goed dat ik het slechts diagonaal lezend tot mij kon nemen. Ik werd er beroerd van. Tot mijn blijvende verbazing herkenden honderdduizenden landgenoten hun milieu in dit boek. Ik had geen idee dat het zo wijdverbreid was.

Terug naar Oegstgeest is nooit erg diep tot mij doorgedrongen. De Avonden natuurlijk wel, en tot op de dag van vandaag nog vaak herlezen. Het kwam uit in mijn geboortejaar, 1947. En meteen springt een verschil met Gül in het oog. De auteur, die toen nog Simon van het Reve heette, verwoestte met zijn tekst niet elke emotionele band met het beschreven gezin.

Hoge prijs betalen

Het was een portret waarin de ouders in al hun onhandigheid toch ook met een zekere vertedering werden beschreven, terwijl Van het Reve ook zichzelf neerzette als een bij vlagen tergend vervelende vent. Ook Van het Reve was vierentwintig ten tijde van de publicatie. Hij hield er de zekerheid aan over dat hij een schrijver was. En dat is precies wat Lale Gül nu ook weet over zichzelf. Daarnaast lijkt zij een wel zeer hoge prijs te moeten betalen voor haar schrijverschap. En triest genoeg moeten ook haar ouders, haar broer en haar zus ervoor boeten.

Waarmee we zijn aanbeland bij het meest komische, scherpste en diepst snijdende van alle ontsnappingsboeken, Becketts trilogie Molloy, Malone dies, The Unnamable. Hier zoekt een schrijver een route naar buiten die hem niet alleen van vader, moeder, kerk, God, liefde, vaderland en een redelijke baan moet verlossen.

Beckett wil het hele mensdom van zich af schudden om voorbij al het loze gekrakeel eindelijk eens zelf te zeggen wat hij vindt. En het lukt niet. Maar de poging is onvergetelijk.

Bert Keizer is filosoof en arts bij het Expertisecentrum Euthanasie. Voor Trouw schrijft hij wekelijks een column over zorg, filosofie, en de raakvlakken daartussen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden