ColumnBert Keizer

Hebben we een waarheid nodig?

Plato zei dat er niets boven het Ware, het Schone en het Goede gaat. Waarbij het Ware de belangrijkste is. Zo kan iemand in Bodar, Beyoncé of Beauvoir de belichaming van alles wat Mooi en Goed is ontwaren, maar als die kwalificatie niet Waar is, dan lazeren ze alle drie meteen weer van hun sokkel. De door corona gesmoorde Maand van de Filosofie ging over de Waarheid.

Ik was altijd nogal ingenomen met mijn godloze standpunten totdat een bekende filosoof tegen mij zei: “Doe niet zo religieus over je gelijk. De waarheid staat bij jou op een bizar altaar. En dat heb je niet in de gaten omdat je niks van theologie afweet.”

Ik zeg u zijn naam niet, want ik citeer waarschijnlijk niet correct. Ik voelde me betrapt. Er gaat niks boven de waarheid? Fijn, maar we hebben daarbij een beeld in ons hoofd dat meteen verbrokkelt als je er even bij stilstaat. Over kleine zaken worden we het gauw eens. Ik bedoel een simpele mededeling over een simpele toestand: “De kat zit op de piano”.

Één blik in de huiskamer voldoet om dit te bevestigen of te weerleggen. Uit dit eenvoudige tafereel rijst een beeld op over de waarheid dat even aantrekkelijk is als onhoudbaar. De waarheid ligt hier in een overeenkomst tussen wat iemand zegt: “Kat op piano”, en wat er te zien is: kat op piano.

Niet dezelfde feiten

Onwillekeurig denken we aan ‘de waarheid’ als een stelsel van beweringen die kloppen met een vastliggende stapel feiten. Naast katten op piano’s zijn er heel veel ‘feiten’ die niet zo makkelijk te ‘checken’ zijn. Neem de mar­­­­xistische of de christelijke of de islamitische of de joodse of de humanistische levensovertuiging. De belijders en de ontkenners leven in dezelfde wereld en zijn allemaal even overtuigd nadat ze het gecheckt hebben. En niemand wil als antwoord: nou ja, iedereen leeft nu eenmaal in zijn eigen wereld.

Het beeld dat ons voor ogen zweeft is dat van een enorme berg feiten waar we het licht van kennisverwerving op richten. Die lichtbundel heeft een beperkt bereik, hetgeen betekent dat we niet alles in één keer te zien krijgen. Veel blijft onbekend, maar in de toekomst komen we daar nog wel achter. Dit zou werken als we allemaal dezelfde feiten ontwaarden zodra we ons licht op die berg laten vallen. Dat is overduidelijk niet het geval.

Er zijn filosofen, de pragmatici, die de waarheid niet alleen van een altaar af willen hebben maar die hem helemaal de tent uit willen gooien. Zij willen het geloof in een waarheid onmiddellijk koppelen aan wat het uitmaakt in je handelen.

Zo zal je aanname dat er geen auto’s zijn het niet lang volhouden als je als voetganger door een hedendaagse stad loopt. Wat je denkt over reïncarnatie daarentegen maakt niks uit voor je handelingen en het kan ook niet worden gecorrigeerd vanuit de wereld doordat die een handeling frustreert. Een gesprek over reïncarnatie kan over van alles gaan, maar niet over de vraag of de leer waar is. Dat er geen auto’s zijn wordt weerlegd doordat je tegen een auto opbotst. Maar je kunt niet op die manier tegen het idee van wedergeboorte op botsen.

Krampachtig

In deze denkwijze is waarheid elke visie waar je min of meer probleemloos mee kunt leven. Je moet ideeën en beweringen wegen aan de hand van de gevolgen die ze hebben voor ons handelen. Zo hebben we het eeuwen gered met een zon die om de aarde draaide. En later ging dat niet meer. Als je nu krampachtig vasthoudt aan DE waarheid, die nooit verandert, die er altijd is en zijn zal, dan hebben mensen er dus eeuwen lang naast gezeten? Waarom zou je dat zo zeggen? Denk je dat we het nu eindelijk helemaal goed zien? Kom nou.

Ik vind het een aantrekkelijke leer, maar het helpt nauwelijks als je wilt uitzoeken of de coronamaatregelen of de protesten daartegen het bij het juiste eind hebben. Beide kampen wijzen op zeer duidelijke gevolgen voor ons handelen. De ene groep zegt: “Er gaan nog veel meer doden vallen, als jullie je er niet aan houden”. De anderen zeggen: “Nietes”. Weten we dan volgend jaar pas wie de waarheid sprak?

Bert Keizer is filosoof en arts bij het Expertisecentrum Euthanasie. Voor Trouw schrijft hij wekelijks een column over zorg, filosofie, en de raakvlakken daartussen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden