Corona-vaccin

Een coronavaccin en de wereld is gered? Nee, zo simpel is dat niet

Beeld ANP

Een vaccin moet ervoor zorgen dat we in 2021 terug kunnen naar 2019. Dat is alleen mogelijk als het vaccin net zo goed is als de inenting tegen de mazelen.

Uiteindelijk vindt een knappe wetenschapper een vaccin, wordt het verwoestende virus overwonnen en keert iedereen gelouterd terug naar het normale leven. Zo zou het einde eruitzien als de coronapandemie een rampenfilm was. Maar de wereld houdt geen rekening met het script van scenarioschrijvers. Want kan een vaccin het virus wel overwinnen, keert de wereld uit het precoronatijdperk nog terug, komt er überhaupt wel een vaccin?

Stel, er komt geen vaccin.

Bijna niemand wil eraan denken, maar zeker is het natuurlijk niet dat er volgend jaar al een vaccinatiecampagne kan beginnen. De Amerikaanse FDA bijvoorbeeld wil ­alleen vaccins toestaan als ze bij minstens 50 procent van de gevaccineerde personen werken. Voor Europa is geen minimumeis bekend.

Als de vaccins niet goed genoeg zijn, of er gaat van alles mis in de laatste fase, dan moeten we terug naar het oude recept van flatten the curve, zegt epidemioloog aan het Leids Universitair Medisch Centrum Frits Rosendaal. “Tijdens de ongebruikelijk ernstige griepgolf van 2017 en 2018 werden naar schatting 900.000 mensen ziek en hadden we een oversterfte van 9000 personen”, zegt hij. “Ongeveer 1 procent overleed dus. De sterfte aan Covid heeft een vergelijkbaar percentage. Als mensen zeggen: het is maar een griepje, nee, dat is het niet, het is erger dan griep, maar het is ook geen ­ebola.

“In 2017 en ’18 lagen de ziekenhuizen vol, maar we konden het aan. Dat is het verschil met Covid. Toen konden we het in de ziekenhuizen en op de ic’s maar net aan. Zonder de lockdown was dat niet gelukt en hadden we veel meer sterfte gehad. Vandaar de flatten the curve-gedachte. Als er geen vaccin komt, moeten we daaraan vasthouden. Dan is de zorgcapaciteit leidend en zit er niets anders op dan te wachten op groepsimmuniteit, gelukkig met meer behandelmogelijkheden dan in het voorjaar. Dan hou je wel heel lang een vorm van een anderhalvemetersamenleving.”

Als dat al mogelijk is, gezien het verzet tegen coronamaatregelen zoals anderhalve meter aanhouden. Dat ziet ook Rosendaal. “Dit is een lange crisis en daar zijn we ­blijkbaar niet voor gebouwd. We doen alsof het virus weg is, dat is natuurlijk niet zo. Coronamoe? Nou, het virus niet. Het is de vraag hoe de bevolking zich gaat gedragen als het lang gaat duren voordat er een oplossing is.”

Stel, er is wel een vaccin, bij wie beginnen we?

De Gezondheidsraad buigt zich over deze vraag en komt dit najaar met een advies. Ongevraagd zijn er ook al volop adviezen. Eerst de ouderen en de kwetsbaren? “Dat is volgens mij een verkeerd antwoord”, zegt Rosendaal. “Ik denk dat je juist de jongeren moet vaccineren. Je moet de overdracht van het virus stoppen waar deze gebeurt. Dat is nu bij de jongeren, zij geven het virus aan ­elkaar door. Dus begin daar, vanaf 18 jaar, en dan uitbreiden. Bij de ouderen zie je nu niet veel ziekte. De 70-plussers zullen zich nog steeds aan de maatregelen houden. Sowieso zien zij minder mensen dan een 20-jarige, vermoed ik.”

Als het vaccin er aankomt, is het wachten op de discussie zoals die nu speelt met de testen. Leraren en zorgmedewerkers ­zouden als eerste in aanmerking moeten komen. Over die voorkeurspositie van ­leraren had de voorzitter van de Veiligheidsraad, Hubert Bruls, zijn bedenkingen. Maak een korte lijst met cruciale beroepen die hun werk niet op afstand kunnen doen, zei hij deze week. Leraren staan niet op zijn lijst.

“Toch is er echt wel reden om zorgpersoneel en onderwijzers in ziekenhuizen eerst te vaccineren”, zegt epidemioloog Rosendaal. “Er is in de zorg angst voor tekorten. Dan gaat het niet over het aantal beschikbare bedden of ­apparatuur, maar over personeel dat niet kan of mag komen. Het onderwijs lijkt me ook een vitale functie hebben. De discussie over wie eerst zal zeker komen, en dan zullen zorgmedewerkers en middelbare schoolonderwijzers vooraan moeten staan.”

En de ouderen en kwetsbaren? Die zullen zich langer aan de maatregelen moeten houden, totdat voldoende weerbare mensen immuniteit hebben opgebouwd, via een vaccin. Medisch gezien is het ook de vraag of het verstandig is kwetsbaren te vaccineren tegen Covid. Hun immuunsysteem kan minder functioneren waardoor geen antistoffen worden aangemaakt terwijl er wel bijwerkingen kunnen optreden.

Wie het vaccin ontvangt, kan niet direct alle maatregelen overboord gooien. Voor sommige vaccins zijn twee vaccinatierondes nodig. Daarbij duurt het een aantal weken voordat een vaccin werkt.

Zal het vaccin het virus uitroeien?

De gezondheidsadviseur van de Amerikaanse regering, Anthony Fauci, zei vorige week dat 2021 echt niet het jaar is waarin alles weer normaal wordt. De verwachtingen van een vaccin zijn te hoog. Het zal het begin van het einde kunnen zijn van het Covid-tijdperk, meer niet.

De hoge verwachtingen komen door vergelijkingen met bijvoorbeeld het vaccin tegen mazelen. Dat is voor 98 procent effectief. De enige reden dat mazelen sporadisch nog opduikt, is dat niet iedereen zich laat inenten. Daarmee zijn twee belangrijke graadmeters genoemd die het succes van een vaccin bepalen: de effectiviteit en de dekking.

Eerst de dekking. Niet iedere Nederlander zal zich laten inenten. In een enquête van Ipsos zei 70 procent van de Nederlanders dat wel te doen als er een goed vaccin komt. Hoe goed de bevolking dan is beschermd, laat een onderzoek zien dat eerder verscheen in the American Journal of Preventive Medicine. Als 75 procent van de bevolking het vaccin neemt, moet het voor 80 procent bescherming bieden tegen Covid om een einde te maken aan de pandemie. 80 procent bescherming betekent dat van de 100 mensen die een prik krijgen, er 20 toch nog ziek zullen worden. De 80 anderen bouwen volledige of gedeeltelijke immuniteit op. In dat laatste geval worden mensen nog wel ziek, maar minder ernstig.

Nu is 80 procent een hoog percentage. De griepprik beschermt bijvoorbeeld maar voor 40 tot 60 procent. Die percentages zijn realistischer als het over het coronavaccin gaat. Niet voor niets neemt de Amerikaanse medische waakhond FDA genoegen met 50 procent.

Stel dat het vaccin vergelijkbaar is met de griepprik en voor 60 procent beschermt, dan zullen wellicht veel Nederlanders denken: ik wacht nog even op een betere variant. In dat geval kan de dekking dalen tot ongeveer de helft van de bevolking. Het ­virus zal dan niet verdwijnen, maar kan wel met 75 procent worden teruggedrongen.

De verwachting is dat de eerste generatie van coronavaccins nog niet de effectiviteit heef die een volgende generatie, over een jaar of twee, wel kan bereiken. Het mazelenvaccin bijvoorbeeld haalt nu de 98 procent, maar dat was niet zo toen het eerste vaccin in 1963 werd goedgekeurd. Er is in de jaren daarna nog flink aan gesleuteld, en dat zal ook het geval zijn met het coronavaccin.

En dan is er nog de kans op mutatie van het virus, wat meestal goed nieuws betekent. “De Spaanse griep is daarom interessant”, zegt Rosendaal. “Er waren drie golven, toen was het weg. Maar er zijn nazaten van het virus. Die zijn minder gemeen dan het virus uit 1918. Dat virus is gemuteerd en vriendelijker geworden. Dat gebeurt vaker bij mutaties. Dan treden verzwakkingen op, in dit geval bij het virus, en worden we minder ziek.”

De kans dat het coronavirus in 2022 van de aardbodem is verdwenen, is nihil. Zelfs in Nederland zijn we dan nog niet definitief van het virus af, zegt Rosendaal. “Er zijn nog zoveel vragen waar geen antwoord op is te geven. Allereerst de vraag of het vaccin er komt, al zien de signalen er best aardig uit. Dan de vraag: wanneer is het beschikbaar, hoelang ben je beschermd, muteert het ­virus niet zodanig dat het weliswaar milder wordt, maar ontsnapt aan het vaccin? Dan kan Covid veranderen in een ziekte die ­bijvoorbeeld tweeduizend doden per jaar veroorzaakt. Dat is op individueel niveau natuurlijk verschrikkelijk als het je treft, maar op populatieniveau niet.”

Welke maatregelen houden we als er een vaccin is?

Dat hangt af van de effectiviteit van het vaccin en hoeveel mensen zich laten inenten. De mondkapjesplicht in het openbaar vervoer zal ook nadat de vaccinatiecampagne is begonnen nog wel enige tijd actief ­blijven. Dat zal volgens Rosendaal ook gelden voor afstand houden.

Een andere belangrijke maatregel die waarschijnlijk in 2021 blijft, is testen. “Zeker als je geen vaccinatie hebt, maar ook als die er wel is. Want dan nog, je kunt niet iedereen op een dag tegelijk inenten. Dat testen en thuisblijven zal echt nog wel even doorgaan. Sowieso zie ik het voor de zomer niet gebeuren dat er al op grote schaal wordt gevaccineerd. Wellicht na de zomer.”

Lees ook:

Oxford-vaccin moet op de rem door een ziek proefpersoon. ‘Dit is juist teken van zorgvuldigheid’

Het veelbelovende corona-vaccin van AstraZeneca en Oxford Universiteit is tijdelijk gestopt, omdat een proefpersoon uit het Verenigd Koninkrijk onverklaarbaar ziek is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden