Natascha Versteeg heeft ALS en knuffelt alleen haar man Peter. Toch durfde ze het aan om óók haar vriendin Juliette te omhelzen.

Aanraking

De knuffel is terug! Waarom dat zoveel met ons doet

Natascha Versteeg heeft ALS en knuffelt alleen haar man Peter. Toch durfde ze het aan om óók haar vriendin Juliette te omhelzen.Beeld Maartje Geels

Maandenlang deelden we ellebogen uit, nu durven we elkaar weer voorzichtig vast te pakken. De knuffel maakt een glansrijke terugkeer.

Och, de sensatie van het omsloten zijn: huid tegen huid, vingertoppen in je rug, je hoofd op een schouder laten rusten en dat je dan even uitblaast. Gewoon, omdat het behaaglijk is, zoveel alledaagse lijflijkheid te voelen. Omdat er even niets te klagen valt, omdat je adem als vanzelf rustig en ritmisch wordt, omdat alles even weer is zoals het was vóór de crisis.

Knuffels komen voorzichtig weer terug. Misschien heeft u de afgelopen weken, met of zonder prik in de arm, voor het eerst in lange tijd een goede vriend, vader, moeder, broer of zus omhelst. Hoewel de anderhalve meter nog steeds geldt, durven mensen – soms met enig schuldgevoel – vaker elkaar vast te pakken.

De gedragsunit van het RIVM, die onderzoekt hoe goed we ons aan de maatregelen houden, constateert in haar laatste peiling dat mensen na vaccinatie minder bereid zijn zich aan de afstandsmaatregelen te houden. De onderzoekers ontvangen ‘een klein signaal’ dat er meer geknuffeld wordt, laten ze weten.

Baarmoederlijkheid

Volgens Esther Cohen, medeauteur van het boek Huidhonger dat afgelopen jaar verscheen, zijn de terugkerende omhelzingen van niet te verwaarlozen waarde. “Ze bevestigen van jongs af aan dat je bestaat en ertoe doet. Bij de bevalling word je opgepakt en tegen je moeder aangehouden. Zo ontdek je dat je er bent. Als je knuffelt, voel je je buitenkant; er is een verschil tussen jou en de ander.”

Een mooi woord om dat gevoel te beschrijven, leent ze van de Vlaamse psychiater Dirk de Wachter: baarmoederlijkheid. Ingekapseld zijn, afhankelijk, omdat je je in een omhelzing overgééft aan de relatie met de ander, kan allerlei emoties losmaken, ziet ze. Zeker als je het lange tijd niet hebt gedaan.

Als het om onze ouders gaat die we na een lange tijd weer knuffelen, komen de tranen snel, ziet de Amerikaanse psychologiehoogleraar Tifanny Field, die onderzoek deed naar het gedeeltelijk wegvallen van aanraking in de coronacrisis. “Juist omdat onze ouders ons vroeger troostten met hun aanraking, zijn deze knuffels kalmerend.”

Marijke Treep-Van Ede en haar dochter Wendela.  Beeld Maartje Geels
Marijke Treep-Van Ede en haar dochter Wendela.Beeld Maartje Geels

‘Ik wilde een knuffel als verjaardagscadeau’

“Mam, ik ga je nu knuffelen”, verzuchtte Wendela van Beek-Treep (48) op haar verjaardag tegen haar moeder Marijke Treep-Van Ede (79), uit Bussum. Ze hadden elkaar ruim een jaar niet geknuffeld, uit angst om elkaar of indirect een naaste te besmetten.

Op de verjaardag in mei stonden ze samen in de keuken om de gebakjes te pakken, op afstand. Moeder was al gevaccineerd. Dochter wilde maar één cadeau voor haar verjaardag en dat was een knuffel. Vijf minuten hebben ze elkaar innig vastgehouden, betraande wangen tegen elkaar gedrukt. “Ik had haar zo lange tijd niet meer gevoeld. Het idee haar niet te hebben geknuffeld mocht ze te komen overlijden, daar werd ik gek van”, vertelt Van Beek-Treep met een brok in haar keel.

“Ik trok het niet meer. We passen tijdens het knuffelen als puzzelstukjes in elkaar. We teren beiden nog steeds op die knuffel.” Moeder besloot aan het begin van de crisis om helemaal niemand aan te raken, ook niet de kleinkinderen. “Volhouden om elkaar niet aan te raken, hoe zwaar ook, doen we uit liefde”, vertellen moeder en dochter. “Je wordt er naar van, maar dit is hoe we afgesproken hebben het te doen. Je wil niet degene zijn die een naaste besmet.”

Gelukshormoon

Knuffels hebben ook een belangrijke sociologische functie, ziet sociaal wetenschapper Linda Duits (Universiteit Utrecht), die we gemist hebben. “Als je de ander omhelst, is dat een bestendiging van de intieme band die je hebt. Als je een verjaardag binnenkomt en zwaaiend zegt: ‘Ik doe het even zo’, dan staan die mensen niet echt dichtbij, als je ze knuffelt bij aankomst wel.”

En niet te vergeten: knuffelen is heel gezond voor het lichaam. Wie omhelst wordt, maakt het gelukshormoon oxytocine aan, legt Cohen uit. Elkaar omhelzen vermindert stress, vertraagt de hartslag en de ademhaling.

Hoe schadelijk is minder knuffelen?

Dat roept de vraag op hoe ongezond een tijdje niet of minder knuffelen is geweest. Er is nog maar weinig onderzoek gedaan naar wat in de wetenschappelijke literatuur touch deprivation (onthouding van aanraking, red) heet. Wel publiceerde Field, hoofd van het Touch Research Institute aan de Universiteit van Miami, een artikel over aanraking in coronatijd.

Uit het onderzoek onder 260 volwassenen komt naar voren dat bijna 70 procent van de respondenten (waarvan 20 procent alleen leeft, de rest samen met partner of gezin) zich beroofd voelde van aanraking in de coronatijd, laat Field weten via de mail. De negatieve gevolgen hiervan waren wel sterker bij singles. Hoe minder aanraking, hoe hoger de respondenten scoorden op covidgerelateerde stress, negatieve gemoedstoestanden, depressies en angsten.

“Het is lastig om te zeggen wat precies de gevolgen zijn van zo lang niet aangeraakt worden. Dat loopt denk ik heel erg uiteen”, reageert Duits. Uit onderzoek naar Roemeense weesbaby’s die lang niet werden aangeraakt, bleek dat dit de rest van hun leven allerlei blijvende gevolgen had, legt Duits uit. “Dat geeft aan dat het in zo’n formatieve periode heel belangrijk is om aangeraakt te worden. Maar hoe dat op je veertigste is... Ik geloof wel dat de afwezigheid van aanraking heeft gezorgd voor meer eenzaamheid, zeker bij alleenstaanden. Doorgaans geldt dat dit vooral voor de mensen die al kwetsbaar waren, grote gevolgen heeft.”

Aniek Moonen en haar chiropractor.  Beeld Maartje Geels
Aniek Moonen en haar chiropractor.Beeld Maartje Geels


‘Het moment dat ze me vasthield, kwamen de tranen’

Met hulp van haar chiropractor in Den Haag realiseerde Aniek Moonen (23) zich dat ‘je af en toe iemand nodig hebt die je vastpakt en zegt dat het goedkomt’. Toen die na hun laatste afspraak vroeg of ze Moonen een knuffel mocht geven, werd ze er even door overvallen. “Ik vond het gek, maar het moment dat ze me vasthield, kwamen de tranen. Ik kon er niks aan doen. Het was zo’n stevige omhelzing, met iemand die naar me had geluisterd in een eenzame periode.”

Moonen knuffelt niet snel en huilt nog minder. Maar door corona zat ze er doorheen: zes maanden online een stage lopen, minimaal contact met collega’s, weinig vrienden zien en ook buiten geen lange wandelingen meer kunnen maken door rugklachten.

“Ik zag alleen mijn chiropractor zo vaak in die periode, tweewekelijks. Ze hielp me met mijn rug en bood ook een luisterend oor. Ik vond het mentaal echt zwaar de laatste maanden, dus dat zij er was, was heel fijn. Na zo lang afstand te houden van mensen was ik vergeten dat ik de behoefte had aan knuffelen. Niet via een scherm of aan de telefoon, maar gewoon in het echt.”

Meer consent?

Nu het knuffelen terugkeert, is de vraag of de manier waarop dat gebeurt blijvend veranderd. Duits merkt dat mensen nu ‘beredeneerd knuffelen’. “Als je elkaar ontmoet, vraag je: ‘knuffelen we al?’ Dat zal over een tijdje wel anders zijn. Dan wordt het minder sociaal geaccepteerd dat je zegt ‘ik omhels je liever niet’, omdat je dan weer in de minderheid bent.”

Al voor de coronacrisis, vertelt Field, kreeg zij naar aanleiding van de MeToo-beweging vragen over of toestemming vragen nodig is bij knuffels – mensen klaagden over ongewenste omhelzingen door mensen die niet dichtbij genoeg stonden. “Maar toestemming vragen, of op iemands gezicht lezen of hij wel of geen knuffel wil, is heel awkward”, zegt ze.

De berenknuffel of de A-frame

Toch oefenen we daar nu in het sociale verkeer mee. “Wie weet wordt er na de coronacrisis meer om consent gevraagd”, zegt Cohen. “Dat lijkt mij een geweldig positief effect.” Field denkt ook dat sociaal wenselijke knuffels misschien minder vaak zullen voorkomen, zeker als ze ziet met wat voor een grote glimlach mensen elkaar een boks of elleboog geven.

Eigenlijk, ziet Field, kun je aan het soort knuffel al zien of hij echt wat betekent. Ze onderscheidt berenknuffels, waarin je de ander stevig en vol overgave vasthoudt, en A-frameknuffels, waarin je elkaar als in de hoofdletter A omhelst, waarbij de lijven op afstand van elkaar blijven. Die knuffels kunnen we volgens haar best missen. “Het zijn net slappe handdrukken.”

 Natascha Versteeg (49) en haar man Peter.  Beeld Maartje Geels
Natascha Versteeg (49) en haar man Peter.Beeld Maartje Geels

‘Ik was terug bij het begin van onze vriendschap’

Ze knuffelt sinds het begin van de coronaperiode alléén haar man Peter. Natascha Versteeg (49) was voor corona al niet zo knuffelig met alles en iedereen, onder andere omdat ze door haar ziekte ALS voorzichtig is. Maar één keer maakte ze toch een uitzondering op haar strenge knuffelbeleid, voor haar vriendin Juliette.

Die kwam als allereerste bij het echtpaar over de vloer. Ze zouden, zoals gebruikelijk, bijkletsen en koffiedrinken. Versteeg merkte bij zichzelf dat ze behoefte had aan een knuffel, dus toen Juliette voorzichtig informeerde of ze daarvoor openstond, hapte ze toe.

“Het was zo bijzonder dat ze er was. We hadden maanden niemand anders gezien. Door deze knuffel was ik weer even terug bij het begin van onze vriendschap. Het voelde alsof ik haar weer voor het eerst knuffelde,” zegt Versteeg. Het is bij die ene keer gebleven.

“Het knuffelen van andere vrienden laat nog even op zich wachten, mijn gezondheid gaat voor.” Zestien jaar geleden werd ALS bij haar vastgesteld. “Als ik corona krijg en dat op mijn longen slaat, word ik echt ziek. Ik ben afhankelijk van de hulp die ik thuis van mijn man krijg. Als hij ziek wordt, loopt het in het honderd. Met Juliette durfde ik het wel. Zij snapt het risico voor mij en is voorzichtig. Een ander aanraken voelde gek, maar maakte mij zó blij.”

Lees ook:

Knuffelscherm is uitkomst voor zwangere Kim Warmerdam. ‘M’n moeder kon eindelijk mijn buik voelen’

Van knuffelscherm tot tentzeil: het wordt steeds moeilijker om elkaar niet aan te raken in de anderhalvemetersamenleving, en dus bedenken mensen creatieve alternatieven.

Een jaar zonder knuffel, hoe hou je dat vol? ‘Ik leerde hoe ik mezelf kon knuffelen’

Bijna een jaar lang moeten velen het nu zonder knuffel en omhelzing doen, of krijgen zij hooguit een vluchtige aanraking­­. Zo’n lange tijd op afstand, hoe is dat?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden