Hervorming

Zo ziet de ideale universiteit er volgens Wetenschapshistoricus Floris Cohen uit

Hoogleraren bij de opening van het academisch jaar aan Wageningen Universiteit.Beeld ANP

Wetenschapshistoricus Floris Cohen ontwerpt zijn ideale universiteit.

Trouwe lezers kennen hem nog als columnist van deze krant. Toen heeft hij al eens wat contouren geschetst van de universiteit die hem voor ogen stond. Inmiddels is Floris Cohen emeritus hoogleraar – hij bekleedde leerstoelen in Twente en Utrecht – en heeft die contouren uitgewerkt tot een schets van de ‘ideale universiteit’. Aanleiding was de groeiende stapel betogen over wat er allemaal mis is aan de universiteit. Merendeels scherpe analyses, zegt Cohen, maar ze komen niet altijd tot een voorstel over hoe het dan wél moet. “Ik voelde me uitgedaagd om dat op te schrijven.”

De schets van zijn ideaal begint met de overtuiging dat de universiteit een waardengemeenschap moet zijn. Wat betekent dat woord? “Het gedeelde besef dat we aan de universiteit ons in dienst stellen van een hoog doel dat unieke waarde heeft voor de mensheid, namelijk: greep krijgen op de werkelijkheid om ons heen en op de werkelijkheid in ons.” Cohen is iemand die, ook in een ­gesprek aan de koffietafel, de tijd neemt om precies te formuleren wat hij bedoelt. “Én de plicht dit door te geven aan jonge generaties”, voegt hij toe. “Dat is van levensbelang.”

Onder druk van het financieringssysteem is waardengemeenschap plaats gaan maken voor rivaliteit, tussen universiteiten en tussen wetenschappers. Cohen: “Een promovenda van me kwam laatst terug van een bijeenkomst, verbaasd omdat andere promovendi daar zo weinig mogelijk hadden losgelaten over hun onderzoeksvoorstellen. Ze vroeg me of zij misschien wat te naïef was. Ik zei van wel, en dat ik hoopte dat ze dat zou blijven. Want die berekenende houding staat haaks op wat de universiteit zou moeten zijn.”

Een academische, universitaire en een hbo-laag

Cohens ideaal is een universiteit die niet alleen opleidt voor de arbeidsmarkt, maar ook een academische houding bijbrengt. Academische vorming wordt verplicht voor elke student, en verzorgd door de geesteswetenschappen, die daarmee weer het hart van de academie gaan vormen. En dan gaat het niet over een verplichte collegereeks over Popper, Kuhn en andere wetenschapsfilosofen, maar over veel meer. “Het gaat in de kern over denken, over taal. Wat zegt een tekst, en hoe haal je eruit wat erin zit? Wat is wetenschap, en hoe onderscheidt zij zich van andere menselijke activiteiten? En het gaat om de kunst van het academische debat.”

Deze brede wetenschappelijke vorming komt tot stand in de academische laag, een van de drie lagen waaruit de ‘ideale universiteit’ is opgebouwd. Daarnaast is er de universitaire laag, met wetenschappelijke vakopleidingen in de uiteenlopende disciplines. En daarbij de hbo-laag, met beroepsopleidingen.

Inderdaad, Cohen brengt in zijn ideaal wetenschappelijk en hoger beroepsonderwijs onder één dak. “Tenminste, waar dat plaatselijk kan.” Er zijn verscheidene pogingen gedaan om een universiteit en een hogeschool onder één dak te brengen. En ze zijn op mislukkingen uitgelopen. Maar, zegt Cohen, dat waren bestuurlijke fusies, van bovenaf. In zijn ideaal ga je ter plekke kijken of er aan de universiteit een vakgroep zit die zou passen bij een hbo-opleiding in dezelfde stad, bijvoorbeeld Franse letterkunde en een tolkenopleiding. Hij schuift ze niet in elkaar, maar maakt ze buren, in de hoop dat er kruisbestuivingen komen tussen fundamentele wetenschap en toegepaste ontwikkeling.

Perverse prikkels

We hebben beide even hard ­nodig, zegt Cohen, maar het vergt maatwerk om tot vruchtbare combinaties te komen. En dat kan alleen op het niveau van vakgroepen. Die staan dan ook centraal in het organogram van de ideale universiteit. Beleidsmedewerkers lopen daar niet meer rond, de besturen bestaan uit mensen die uit de vakgroepen komen en die zeer regelmatig rouleren, en de hoeveelheid ondersteunend personeel is teruggebracht tot een noodzakelijk minimum.

Cohen ziet in zijn bondige schets twee risico’s onder ogen: dat hij zal worden versleten voor een oude zeur die terug wil naar de Middeleeuwen, en dat mensen zullen roepen dat zijn ideaal niet haalbaar is, omdat de universiteiten aan alle kanten onder (financiële) druk staan. Cohen: “Mijn ideaal is niet te verenigen met het huidige financieringsstelsel. In dat stelsel zitten perverse prikkels omdat universiteiten en wetenschappers worden afgerekend op aantallen afgestudeerden, gepromoveerden, wetenschappelijke publicaties.”

Cohen beoogt een financiering van onderwijs uit collegegelden (en studiefinanciering) en toekenning van een eigen onderzoeksbudget. “Dan verdwijnt de prikkel om elkaar te beconcurreren en om alsmaar te groeien, en hoef je ook niet meer zo nodig studenten uit het buitenland te halen.”

Over ‘De ideale universiteit’ wordt een discussiebijeenkomst belegd op donderdag 20 februari, in de De Rode Hoed, Amsterdam. Met o.a.: Lucille Mattijssen, Rosanne Hertzberger, Alex Tess Rutten, Alexander Rinnooy Kan, Job Cohen. Kaarten zijn te verkrijgen via rodehoed.nl.

Lees ook: 

Schaf de hbo’s af en maak er universiteiten van

Veel studenten kiezen voor de status van de universiteit, terwijl ze eigenlijk een beroepsopleiding willen volgen. Schaf het hbo daarom maar af, is de opmerkelijke conclusie van Ron Ritzen, docent en auteur van het boek ‘De kwaliteit van het hbo’.

‘Was ons onderwijs ooit zo bedoeld?’

Eelco Runia zegde vorig jaar zijn baan als universitair hoofddocent in Groningen op. Hij had genoeg van de bureaucratie op de universiteit. Deze week verscheen zijn boek ‘Genadezesjes’ waarin hij zijn ervaringen beschrijft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden