Wetenschap

Word je echt corrupt van werken bij een bank? Wetenschappers kibbelen er over

Werknemers van Lehman Brothers in 2008, toen de bank faillissement moest aanvragen. Beeld EPA

Van een bank word je oneerlijk, wees onderzoek uit. Maar die conclusie rolt er bij een herhaling niet uit.

Bankmedewerkers zijn best eerlijke mensen, het is de cultuur van het bankwezen die hen corrupt maakt. Vijf jaar geleden baarden Zwitserse economen in het vakblad Nature ­opzien met deze conclusie. De bankmedewerkers waren aan een eerlijkheidstest onderworpen en zodra ze aan hun werk werden herinnerd, ­vielen ze door de mand.

Maar nu gaan de onderzoekers zelf onderuit. Vakgenoten hebben de studie herhaald, maar met grotere groepen en bij banken uit diverse landen. In dit herhaalonderzoek is het effect nagenoeg verdwenen. Alleen begrijpen deze wetenschappers niet goed waar dat aan ligt, schrijven ze deze week in datzelfde Nature. Hadden de Zwitsers een malafide bank onder de loep genomen en hebben zij die vertekening met hun brede opzet rechtgezet? Of hebben ze met hun manier van werven vooral eerlijke bankiers geselecteerd? De oorspronkelijke onderzoekers zien in deze twijfels voldoende reden om bij hun oude conclusie te blijven.

In beide studies werden groepen bankpersoneel in twee helften gesplitst. De ene helft kreeg vragen over het werk, de andere over hun vrijetijdsbesteding. Daarna moest iedereen tien keer een muntje opgooien. Elke ‘kop’ leverde 14 dollar op, terwijl ‘munt’ niets in het laatje bracht. De crux van het experiment was dat iedereen zelf moest rapporteren hoe vaak het ‘kop’ was geweest. De deur stond dus wijd open voor gesjoemel.

Daar maakte niet iedereen misbruik van. De groep die vragen over de vrije tijd had gekregen, was heel eerlijk. Dat wil zeggen, de onderzoekers zagen dat de meldingen van ‘kop’ netjes volgens de kansberekening waren gespreid. De andere groep echter had met 58 procent ‘kop’ een opvallend hoge score. Meer dan toevallig hoog. Daar zat bedrog in het spel.

Priming

Een typisch geval van zogeheten priming, zeiden de onderzoekers. Bij priming wordt het brein in een bepaalde denkrichting gezet. Zoals aanstaande moeders ineens overal om zich heen zwangere vrouwen zien, zo stonden de proefpersonen door de vragen helemaal in de ‘bankenstand’, met de daar kennelijk bijbehorende oneerlijkheid.

Die conclusie kon op instemming en verontwaardiging rekenen, maar vroeg ook om een controle. Britse en Duitse economen namen de handschoen op. Zij rekruteerden tien keer zoveel proefpersonen, uit het bankwezen en daarbuiten, en niet alleen uit Europa maar ook uit het Midden-Oosten en Zuidoost-Azië. Ze registreerden wel enige oneerlijkheid, maar er was nauwelijks verschil tussen de geprimede en de ongeprimede bankiers. En ook niet met mensen buiten het bankwezen.

Zo zie je maar weer, merken de economen op, een studie als deze luistert heel nauw. Vooral ook omdat het een gesloten wereld betreft terwijl de bevindingen open en bloot op straat komen te liggen.

Dat is het hem nou net, werpen de economen van het oorspronkelijke onderzoek tegen. “Onze studie kreeg destijds veel media-aandacht en droeg bij aan een slechte beeldvorming van bankiers. Daar was elke bankbediende zich een paar jaar later nog van bewust. Dan is het niet verrassend dat iedereen zich nu van zijn beste kant heeft laten zien. Het kan ook dat die gesloten wereld alleen zijn eerlijkste vertegenwoordigers heeft voorgedragen voor deze studie.”

Lees ook waarom de psychologie radicaal anders moet

Het vak is in crisis. De mens is geen object uit de natuurkunde

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden