Willem van der Does Beeld Peter Arno Broer
Willem van der DoesBeeld Peter Arno Broer

InterviewWillem van der Does

Willem van der Does beschrijft 250 jaar psychiatrie en psychologie, van gruwelijk tot groots

Van gemagnetiseerde bomen tot EMDR Woosh, hoogleraar klinische psychologie Willem van der Does laat in zijn boek De magie van genezing 250 jaar psychiatrie en klinische psychologie voorbijkomen aan de hand van veertien pioniers. ‘Vooral met goeroes moet je oppassen.’

Malou van Hintum

De grootste boef van allemaal heeft nota bene de Nobelprijs gekregen.

“Egas Moniz. Wacht even.” Van der Does loopt weg en komt terug met een espressokopje. Hij draait de getekende afbeelding van Moniz’ hoofd naar voren. “Zie je dat hij een toupetje draagt?” Hij scoorde kop en schotel in het Portugese Avanca, het geboortedorp van Moniz (1874-1955) dat hem eert met een museum, een standbeeld en een borstbeeld op een sokkel: ‘Hier werd licht gezien, een nieuw licht voor de mensheid’.

Van der Does: “Moniz was een aristocraat met een grote politieke en wetenschappelijke staat van dienst. Een indrukwekkende man. Hij kreeg de Nobelprijs voor de prefrontale leukotomie, het doorsnijden van zenuwverbindingen in de hersenen. Leukotomie was een roekeloze ingreep, maar toch bijna twintig jaar mainstream in de psychiatrie. Er was in die tijd niets wat hielp, elke interventie gaf hoop. En er waren geen regels die patiënten beschermden. Daardoor hebben er heel wat zijn experimenten niet overleefd.”

U beschrijft veertien pioniers. Wie vond u de verrassendste?

“De Zwitser Hermann Rorschach (1884-1922), de uitvinder van de inktvlektest. Een keiharde werker, bescheiden en aardig: hij nam zelfs de tijd om namens de patiënten hun families bedankbriefjes te sturen voor hun kerstcadeaus. Uitzonderlijk. Zijn test wordt nog steeds gebruikt, maar nu uitsluitend om aan de hand van scores iets te zeggen over iemands kwetsbaarheid voor psychose.”

En wat denkt u van Basaglia, een vernieuwer die eigenlijk een soort antipsychiatrie bedreef?

“Franco Basaglia (1924-1980) is in sommige opzichten de radicaalste van allemaal, met zijn idee om alle psychiatrische inrichtingen te sluiten. Hij opereerde politiek en strategisch heel slim, en dankzij de naar hem genoemde ‘Wet 180’ werden alle Italiaanse psychiatrische ziekenhuizen gesloten. Ik denk dat hij au fond deugde, maar er zat een wat ongezonde cult om hem heen. Ik heb verschillende mensen uit zijn entourage gemaild, maar niemand reageerde. Ik kon er niet echt de vinger achter krijgen wat hem nou dreef, en dat maakte dit hoofdstuk het moeilijkste om te schrijven.”

Het frauduleuze experiment van David Rosenhan

Stuur twaalf kerngezonde mensen naar een inrichting. Laat ze doen alsof ze stemmen horen. Wacht af of ze opgenomen worden en zo ja, met welke diagnose. Eenmaal binnen moeten ze zich weer normaal gedragen. Sociaal psycholoog David Rosenhan (1929-2012) liet het experiment uitvoeren, en met succes: alle twaalf werden opgenomen, gemiddeld drie weken. Elf kregen de diagnose schizofrenie. Conclusie: psychiaters doen maar wat. Ze zien niet eens wie ziek is of gezond!

Over dit experiment schreef Rosenhan in 1973 het artikel On Being Sane in het toonaangevende Science. Nog steeds wordt het in vrijwel alle leerboeken psychopathologie vermeld, en dat terwijl het van bedrog aan elkaar hangt. Zo is het zeer waarschijnlijk dat er drie opnames waren, geen twaalf. In de verslagen daarvan is selectief gewinkeld. Dat blijkt uit intensief onderzoek dat de Amerikaanse journalist Susannah Cahalan tussen 2014 en 2020 deed.

Zij ontdekte onder meer een verslag van Rosenhans promovendus Harry Lando, een van de pseudopatiënten (Rosenhan heeft hun namen en dossiers altijd geheimgehouden). Willem van der Does ontving van de beroemde psycholoog Martin Seligman een (ongepubliceerd) verslag van een ervaring als pseudopatiënt. Zowel Lando als Seligman roemden de professionele en betrokken houding van de staf, en noteerden compleet andere ervaringen dan Rosenhan heeft beschreven. Seligman onthulde bovendien dat hij zich enkele dagen voor de opname moest verwaarlozen en vieze kleren aantrekken. Rosenhan zelf deed voorafgaand aan zijn eigen opname alsof hij suïcidaal was.

Dit jaar is het vijftig jaar geleden dat Rosenhan zijn artikel in Science publiceerde. “Een officiële intrekking van het artikel zou een passende manier zijn om dit te vieren”, aldus Van der Does.

Voor wie moeten we in de huidige tijd beducht zijn?

“Is er een charismatische leider? Vooral met goeroes moet je oppassen, mensen die het licht zien door een persoonlijke openbaring. Hoe sterk is de wetenschappelijke evidentie? Al lijkt die vaak beter dan die is, want in het begin is er altijd een versterkt placebo-effect. De beste behandeling is de nieuwste behandeling, omdat de verwachtingen dan hooggespannen zijn.”

Zoals bij EMDR, de uitvinding van Francine Shapiro (1948-2019). Eerst was het een succesvolle éénsessietherapie, maar nu...

“... is het even effectief en duurt het even lang als exposure. Bij complex trauma heb je zestien sessies van negentig minuten nodig. Als reactie op die traagheid zijn er nu swipe-varianten op EMDR: EMDR 2.0, EMDR rechtsom, Flash, HAT en ook Woosh. In het laatste geval tekent de therapeut een cirkel in de lucht, maakt tussen het ‘traumapunt’ en het ‘plezierpunt’ een snelle beweging, roept ‘Woosh’ en – is de belofte – wég is het trauma. Het is bedacht door een Brits echtpaar dat als zelfbenoemde therapeuten televisieshows presenteert. ‘Woosh’ – het had in Nederland beter ‘Tsjakka!’ kunnen heten.”

Willem van der Does
De magie van genezing. Radicale ideeën uit de geschiedenis van de psychiatrie
Alfabet Uitgevers; 256 blz. €22,99

Lees ook:

Psychiater Elnathan Prinsen: ‘Nederland is het beste land als je psychische problemen hebt’

Psychiaters klagen onderling volop, maar hun voorman Elnathan Prinsen is vooral trots op wat is bereikt in zijn vak. Zijn voornaamste zorg: hoe de samenleving mensen met een mentaal probleem uitsluit.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden