BoekrecensieNieuwsgierig tot op het bot

Wetenschap bedrijven en spelen zijn voor chemicus Jos van den Broek synoniemen

Jos van den Broek met een model van Emiliania huxleyi, een alg die algemeen voorkomt in de zeeën en oceanen. Zelf gemaakt, van papieren bordjes en wattenstaafjes. Beeld Jos van den Broek
Jos van den Broek met een model van Emiliania huxleyi, een alg die algemeen voorkomt in de zeeën en oceanen. Zelf gemaakt, van papieren bordjes en wattenstaafjes.Beeld Jos van den Broek

Jos van den Broek is een jongen van 70 jaar, voor wie Vanish Oxi Action iets anders is dan een bleekmiddel. Voor Van den Broek is Vanish Oxi Action een bron van zuurstof. Het bevat een peroxide, en met een beetje zuur maak je dat vrij, legt hij uit. En zuurstof heeft hij nodig voor zijn proefjes. Om te zien of hij een kaars onder een stolp langer kan ­laten branden, of om te bewijzen dat zuurstof de stof is die een doorgesneden appel bruin maakt (en ­vitamine C de stof die de bruining tegengaat). Die proefjes en nog veel meer zijn te vinden in zijn jongste boek Nieuwsgierig tot op het bot.

Jos van den Broek is een nestor in de wetenschapsjournalistiek. Hij heeft in zijn loopbaan voor tal van media geschreven, waaronder Trouw, en was hoofdredacteur van verscheidene tijdschriften, waaronder Bionieuws en Natuur&Techniek. Hij heeft zich zijn hele carrière ­beziggehouden met wetenschapscommunicatie, was voorloper in dat vak én hoogleraar, aan de Univer­siteit Leiden, tot zijn emeritaat in 2016.

Wetenschap bedrijven is spelen

Van den Broek communiceert niet alleen over wetenschap, hij speelt er ook mee. Heeft dat zijn ­hele leven al gedaan, in de keuken, op zolder, in de tuin en in de vrije natuur. Wetenschap bedrijven en spelen zijn synoniemen voor deze chemicus. Dat is precies was hij laat zien in zijn jongste boek. Van den Broek bundelde eerder al huis-tuin-en-keukenproefjes (samen met Anne Schulp), maar dit nieuwe boek is anders; het is een zelfportret van ­iemand die de wetenschap víert, met borrelende drankjes en rottende karkassen die hij in de duinen heeft gevonden.

De boodschap van het boek? “Blijf je verwonderen, en blijf vooral spelen, dat is het belangrijkste”, zegt Van den Broek. “Kinderen hebben dat. En die kun je met leuke ­wetenschap helemaal gek maken. Als ik op het strand een stuk bot van een mammoet vind, neem ik dat mee naar school. Dat kunnen de kinderen dat voelen. En gaan ze er vragen over stellen. Ik kom dan niet met kant-en-klare antwoorden; die gaan we samen zoeken.”

Want Van den Broek geeft nog steeds les. Niet meer op de universiteit, maar op enkele basis- en weekendscholen, in Amsterdam en Lelystad. Hij laat leerlingen bijvoorbeeld de proef doen met de citroen die een ledlampje laat branden. Standaardproefje, en in zijn normale vorm best saai, zegt Van den Broek. Want dan duw je twee elektroden in die citroen, verbindt die met het lampje, en hup het brandt. Kan zoveel leuker. En dus laat hij de kinderen eerst ontdekken dat de elektroden van verschillende materialen moeten zijn, met twee dezelfde lukt het niet. En daarna leren ze dat die citroen zo essentieel niet is. Die kun je vervangen door iets anders. Misschien lukt het ook met karton gedrenkt in azijn.

Nou, waarom zijn de bananen krom dan?

Wetenschap is een feest. En dat feest wordt volgens Van den Broek te vaak verknold door luie ouders. Ouders die vragen van hun kinderen afdoen met: ‘Waarom, waarom? Waarom zijn de bananen krom?’

Nou, schrijft Van de Broek, waarom zijn die bananen krom dan? Door de zwaartekracht! De zware bloem van de boom hangt door de zwaartekracht naar beneden, maar de vruchten willen naar het licht en groeien naar boven. Daarom zijn de bananen krom!

En de wortels van die boom dan? ‘Goeie vraag luie ouders, jullie ­beginnen het al te leren.’

Kleurstoffen in urine en poep

In eigen keuken probeert Van den Broek uit te vinden met welke oplossing je bloemen het best kunt kleuren, of je uit alle oliën vetten kunt maken (ja, dat kan), hoeveel olijfolie haar kan opnemen (heel veel), welke kleurstof je terugvindt in je urine en welke in je poep, en of je plastic flessen kunt omzetten in hun basisstoffen.

De vermakelijke en leerzame proefjes worden afgewisseld met bespiegelingen over grenzen van de wetenschap, grote creatieve geesten, de kwaliteit van wetenschappelijk onderzoek én van mediaberichten over wetenschap. Een kostelijk boek.

null Beeld
Beeld

Jos van den Broek, Nieuwsgierig tot op het bot. Huis-tuin-en-keukenproeven om je hersens te prikkelen, uitgegeven door Noordboek, 224 blz, € 19,90. Ligt vanaf 15 juni in de winkel.

Lees ook:

Onze zwaktes verbeeld als de bromvlieg in de pot

Een gedragseconoom en een reclamemaker laten zien hoe we worden beïnvloed, en hoe we onszelf in de luren leggen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden