Archeologie

Waar stond de wieg van de Kolos van de Naxiërs?

Restanten van de Kolos op het eiland Delos; ze maken deel uit van het heiligdom van Apollo. Beeld De Agostini via Getty Images
Restanten van de Kolos op het eiland Delos; ze maken deel uit van het heiligdom van Apollo.Beeld De Agostini via Getty Images

Negen meter hoog stond hij ooit, en hij was naar eigen zeggen uit één steen gehouwen. Maar welke steen?

Bas den Hond

Het was marketing op zijn oud-Grieks: ‘Van de Naxiërs voor Apollo’, staat voor op het voetstuk van wat ooit een gigantisch standbeeld was, op het eiland Delos, in de Egeïsche zee. En op de achterkant: ‘Ik ben dezelfde steen, beeld en sokkel’.

De ‘Kolos van de Naxiërs’, zoals het beeld nu bekendstaat, is allang niet meer één geheel. Het grootste deel van de negen meter hoge gestalte is zelfs kwijt. “We hebben fragmenten van een hand, een been, een voet, en de torso in twee stukken, boven en onder”, zegt Scott Pike. Pike is geoloog en archeoloog aan de Willamette University in de Amerikaanse staat Oregon. Hij zet zijn beide specialismen in om een oud raadsel op te lossen: die ‘ene steen’ uit de inscriptie, waar kwam die vandaan?

Een religieuze vrijplaats

Pike: “Delos is een interessant eiland; het was een religieuze vrijplaats. Het hoorde niet bij een bepaalde stadstaat, het was een gebied waar zelfs mensen uit staten die in oorlog waren samen konden gaan bidden. Maar dat ging wel gepaard met elkaar afbluffen. De inwoners van buureiland Paros brachten geld bij elkaar en bouwden een tempeltje, en de burgers van Naxos, ook een buureiland, besloten: wij kunnen een grotere bouwen. Dat laatste werd een tempel voor Apollo, met dat aan hem gewijde, grote standbeeld. En de vraag was: wat betekent die inscriptie nou: komt het hele beeld van één blok, of komt het van Naxos en van één marmergroeve?”

Het was een collega van Pike die met die vraag op de proppen kwam toen ze allebei in Griekenland werkten, in de jaren negentig. De voor de hand liggende aanpak was: monsters nemen van de verschillende fragmenten, en die vergelijken met elkaar en met marmer uit een aantal bekende groeven uit de oudheid op Naxos. Het eiland, waar de marmerwinning tot op de dag van vandaag doorgaat, was lange tijd een dominante speler in de handel van marmer en marmeren beelden in Griekenland.

Isotopen

Het kenmerk waarnaar bij het vergelijken van marmer van beelden en dat op winplaatsen gekeken wordt, is de verhouding tussen isotopen, varianten van atomen die in gewicht verschillen. Bij marmer gaat het om isotopen van koolstof en zuurstof. Pike: “Wit marmer is moeilijk visueel te determineren. De korrelgrootte is heel variabel, de zuiverheid ook. Dus grijp je naar fysisch-chemische technieken.”

Marmer is kalksteen die door hoge druk en temperatuur allerlei veranderingen heeft ondergaan. De isotopensamenstelling verandert daarbij niet, legt Pike uit. Die hangt af van de omstandigheden waarin de kalksteen ontstond door neerslaand kalk uit zeewater of naar de bodem zinkende restanten van microscopisch kleine organismen met een kalkskelet. “De temperatuur van de oceaan in die tijd, de isotopensamenstelling van het zeewater, of eventueel zoet water, dat speelt allemaal mee.”

Het vergelijken van de fragmenten ging in eerste instantie niet door. “De Grieken hadden toen net een moratorium op monsters nemen afgekondigd. Want het isoleren van stabiele isotopen in voorwerpen werd populair; er waren heel veel verzoeken, en ze wilden even pas op de plaats maken.”

De rechtervoet

Maar één stuk van het beeld viel niet onder het bewind van het Griekse cultuurministerie: de rechtervoet. Die lag in Londen, in het British Museum. En van dat fragment, meer dan een halve meter lang, kon Pike wel een monster bemachtigen. Hij vergeleek het met een bestaande geologische database van Naxos. En de conclusie was dat het marmer in de voet nog het meest leek op monsters uit het zuidoosten van het eiland.

Dat maakte het spannend. Want aan die kant van het eiland zijn geen antieke marmergroeven bekend. Wel in het noorden. Daar is volgens Pike tot op de dag van vandaag te zien hoe de beeldhouwwerken uit de archaïsche periode (800 tot 480 v.Chr.) tot stand kwamen. Om te besparen op gewicht voor het transport bewerkten beeldhouwers het marmer in de groeve zelf tot een kouros, het kenmerkende naakte mannenbeeld uit die periode, dat één been naar voren zet en daarmee – een innovatie uit die tijd – de derde dimensie binnenstapt.

De arm viel eraf

“In de groeve van Apollonas staat nog een reusachtige kouros op de plek waar ze die aan het uithouwen waren. Ze waren bijna klaar, en vlak voor het zover was, viel de arm eraf. Dus lieten ze het er verder bij zitten. En er is nog een andere groeve, Melanas, ook in het noorden, waar je twee onafgemaakte kouroi vindt. De ene op de plek waar eraan gewerkt werd, de andere op een helling – het lijkt erop dat die van een kar gevallen is.”

Lang leek Pikes project hetzelfde lot beschoren. Maar vijf jaar geleden kwam er weer schot in. Hij kreeg een vergunning om de andere stukken te bemonsteren. Die hadden inderdaad allemaal dezelfde signatuur. “En ik kon twee zomers veldwerk doen op Naxos om te zien of ik de zuidelijke steengroeven kon vinden.” Vorige maand deed hij verslag van zijn vorderingen op een congres van de American Geological Societey in Portland, Oregon.

Toeristenplekken

Je kunt als archeoloog niet zomaar even op een Grieks eiland gaan rondwandelen. “De eerste zomer mocht ik alleen komen op de plaatsen waar alle toeristen mogen komen. Maar de tweede zomer had ik een vergunning en kon ik een student meenemen. We vonden marmer in een gebied waar volgens geologische kaarten alleen schist aan de oppervlakte was. Een aantal heuvels daar heeft marmer op de top, als een deksel. Het is wit marmer, en we vonden ook tekenen dat daar marmer gewonnen was; er is één grote groeve.”

Raadsel opgelost? Nog niet. Om te beginnen omdat Pike geen toestemming had om eventuele groeven te onderzoeken. “Ik had een geologische vergunning, geen archeologische, dus monsters uit de groeve zelf mocht ik niet nemen. Dat wordt de volgende stap.”

De verleiding om toch een klein brokje mee te nemen uit de groeve zelf, weerstond hij. “Het is professioneel en ethisch niet toegelaten. De Grieken willen, heel begrijpelijk, hun culturele erfgoed goed beheren. Ze willen weten wat er allemaal gebeurt. Op die manier weet je ook dat niet drie mensen hetzelfde materiaal zitten te bestuderen.”

Hij mocht wel monsters nemen van het marmer buiten de groeve, zoals de natuur het daar had achtergelaten. “En dat lijkt sterk op dat van het beeld op Delos. Ik heb inmiddels wat geld bij elkaar kunnen krijgen en ik ga terug met een aantal studenten. We gaan naar de groeve en we gaan het gebied in kaart brengen met drones. Hopelijk zullen we daarmee door de vegetatie heen kunnen kijken en een beter idee krijgen van de topografie.”

De groeve is te diep

Pike vermoedt dat de groeve die hij zag niet de geboorteplaats van de kolos van Delos zal blijken. Daar is hij te diep voor. “Die is denk ik eerder negentiende- of twintigste-eeuws.” Maar zekerheid krijgen over die datum zal nog niet zo eenvoudig zijn. Er zijn geen houten voorwerpen achtergebleven met een duidelijke relatie tot het werk van de steenhouwers, die je zou kunnen dateren door hun gehalte aan radioactieve koolstof. “Sommige groeven vertonen nog inscripties van steenwerkers, en die kun je dateren door hun stijl, of het een Romeinse of Griekse groeve is bijvoorbeeld. Maar die letters zijn doorgaans al weggeërodeerd.”

De drones zouden een aanwijzing naar de locatie van de echte groeve kunnen vinden in de vorm van een weg omhoog ernaartoe. Of van een glijbaan naar de vallei, waarlangs de kolos van de Naxiërs heeft moeten afzakken voor verder vervoer naar de kust, om uiteindelijk naar Delos te worden verscheept. Een kandidaat-haven is nog niet gevonden. Pike: “Uit de archeologie van Naxos is daar geen dorp aan zee bekend uit die periode. Maar er is ook nog nooit goed naar gezocht.”

Lees ook:

Goddelijk hoofd gevonden onder Griekse stoep

Bij werkzaamheden aan de riolering in de Griekse hoofdstad Athene stuitten bouwvakkers op het hoofd van de Griekse god Hermes.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden