Synesthesie

Voor de synestheet is de letter A rood en ‘maandag’ felgeel

Beeld Suzan Hijink

Sommige mensen associëren letters met kleuren, of muziek met smaken. Dat heet synesthesie. Nijmeegse onderzoekers ontdekten dat iedereen er wel íets van heeft; het zit ingebakken in zintuigen en hersenen.

“Dit is helemaal niet rood”, zegt dj Paul Rabbering terwijl hij met zijn hoofd schudt. Hij luistert naar ‘Rood’ van Marco Borsato. En voor hem klopt er geen barst van dat nummer. “Het heeft niets met rood te maken. Het woord rood is namelijk bruin, die piano maakt het gewoon geel, en Marco’s stem klinkt zwart.”

Rabbering (toen nog op 3FM, nu actief op Radio 2) heeft synesthesie. 1 op de 25 mensen heeft synesthesie, waarbij zintuiglijke ervaringen worden opgeroepen die er voor andere mensen niet zijn. Je associeert bijvoorbeeld muziekstukken met ­bepaalde kleuren. Een bekend voorbeeld is de Franse componist Olivier Messiaen, die bij akkoorden bijvoorbeeld ‘brede banen kobaltblauw en blauwgroen’ zag waarover ‘saffraankleurige lelies en zilveren lianen’ ­waren verspreid. Andere synestheten associëren letters met kleuren of krijgen een smaak in hun mond bij het lezen of horen van een naam.

De onderzoekers

Tessa van Leeuwen is cognitief neurowetenschapper, verbonden aan het Donders Instituut. Ze doet onderzoek naar ­synesthesie en de relatie met de autismespectrumstoornis. Voor een nieuwe studie is ze op zoek naar kinderen van vijf à zes jaar met ouders met synesthesie.

Mark Dingemanse is universitair hoofddocent bij het departement Taal en communicatie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen en als onderzoeker werkzaam bij het Max Planck Instituut. Hij won onlangs de Heineken Young Scientists Award en in 2015 was hij medewinnaar van een zogenoemde Ig Nobelprijs voor zijn onderzoek naar het woordje ‘hè?’.

Mark Dingemanse en Tessa van Leeuwen van de Radboud Universiteit in Nijmegen doen onderzoek naar dit fenomeen. Dingemanse is taalwetenschapper, Van Leeuwen neurowetenschapper, en samen begonnen ze enkele jaren geleden het ‘Groot Nationaal Onderzoek’, waarin iedereen die dat wilde online verschillende spelletjes kon spelen. Die spelletjes gingen over het associëren van kleuren met klanken of kleuren met cijfers of dagen van de week. Niet minder dan dertienduizend mensen deden mee. Onlangs werd hun project bekroond met de Radboud Wetenschapsprijs, die jaarlijks wordt uitgereikt voor de ‘beste, belangrijkste en boeiendste wetenschappelijke onderzoeksresultaten’ van die universiteit.

Subjectieve waarneming

Van Leeuwen heeft zelf synesthesie. “Ik was al twintig toen ik erachter kwam dat het een naam had, dat ik synestheet ben. Toen ben ik in het onderwerp gedoken: waarom is het zo dat ik kleuren bij letters zie en iemand anders niet? En hoe kun je dat objectief onderzoeken? Want het is een subjectieve waarneming. De input die binnenkomt is dezelfde als bij andere mensen, maar er wordt in het brein van mensen met synesthesie iets anders mee gedaan.”

Van Leeuwen heeft zich gespecialiseerd tot cognitief neurowetenschapper. In een eerder onderzoek legde ze proefpersonen met synes­thesie in een hersenscanner. En inderdaad: bij mensen die kleuren met letters associëren zie je het hersengebiedje dat kleuren verwerkt oplichten wanneer iemand een letter hoort of ziet.

Wat bij synestheten opvalt, zegt Dingemanse, is hun consistentie. “Synestheten zijn ongelooflijk precies in de associaties die ze maken. Dan geven ze aan dat precies die ene tint lichtblauw hoort bij een bepaalde klinkerklank. Ook als je het ze ­later nog eens vraagt.”

Bijzonder talent

Het is een bijzonder talent, dat deze mensen gegeven is. En daarmee zou het verhaal kunnen eindigen. Dingemanse: “Als je over synesthesie denkt als een extra ervaring boven op de normale zintuiglijke ervaring, dan zou je kunnen denken: je hebt het of je hebt het niet, klaar.”

Maar Van Leeuwen en Dingemanse ontdekten dat dat niet klopt. Hoewel synesthesie heel bijzonder is, is het eigenlijk ook heel normaal. De meeste mensen hebben eenzelfde soort ervaring, zij het niet zo extreem als die van synestheten. Dingemanse: “Uit onze gegevens blijkt dat er een spectrum is: er zijn mensen die alle kanten op associëren, en er zijn ook mensen die wat meer in de richting van de synestheet komen, in hun consistentie.” Dus hoewel de doorsneedeelnemer misschien geen specifieke tint lichtgroen associeert met een ‘ee’-klank, kan die wel consistent kiezen voor een lichtere tint.

Persoonlijk is die kleurkeuze meestal niet; in het onderzoek bleken mensen veelal dezelfde associaties te hebben. Welke kleur heeft de letter ‘A’ bijvoorbeeld? Dikke kans dat u kiest voor rood. Klanken die meer achter in je keel worden gemaakt, zoals ‘oo’ en ‘oe’, worden daarentegen vaker geassocieerd met donkerpaarse tinten. En klanken die je voor- en boven in je mond maakt, zoals ‘ie’ en ‘ee’, zijn eerder lichtgeel of lichtgroen.

Hoe kan het dat mensen allemaal ongeveer dezelfde kleuren kiezen? Dingemanse: “Het geeft een diepere logica aan in de samenwerking van onze zintuigen en hoe we informatie uit onze zintuigen combineren. Die logica lijkt voor bijna iedereen te gelden.”

De ‘ie’ uit gitaar

Dingemanse en Van Leeuwen vermoeden dat die ‘diepere logica’ te maken heeft met de organisatie van de hersenen. “Veel zintuigen zijn op een bepaalde manier in de hersenen georganiseerd om informatie te ­ordenen. Onze gehoorgang bijvoorbeeld gaat van lage tonen aan de ene kant naar hoge tonen aan de andere kant. En ook in je hersenschors wordt de geluidsinformatie verwerkt van laag naar hoog”, legt Van Leeuwen uit. Misschien dat we daarom ook een ordening hebben in de kleuren die we met tonen associëren, ­oppert ze.

Het merkwaardige is dat tonen eerst in de hersenen lijken te worden gesorteerd alvorens er een kleur aan wordt gehangen. Ook dat bleek uit het Groot Nationaal Onderzoek van Dingemanse en Van Leeuwen. Proefpersonen kregen niet de ‘i’ of de ‘e’ voorgeschoteld zoals die door een Nederlander wordt uitgesproken. Ze hoorden een mógelijke klinker, die misschien wel het midden hield tussen de korte ‘i’ in ‘gitzwart’ en de lange ‘ie’ uit ‘gitaar’. “Die tussenklank is voor experts te horen, maar voor de meeste mensen niet”, zegt Dingemanse, “want wij spreken een taal, het Nederlands. Dus we horen hem óf als een korte ‘i’, óf als een lange ‘ie’. We zagen dat die mentale sortering van klinkers terugkomt in de kleurassociaties. Dus mensen laten de klanken onwillekeurig eerst door de klinkersorteermachine van hun taal gaan voordat ze de kleurkeuze maken. En dan krijgen drie i-achtige klanken bijvoorbeeld eenzelfde lichtgroene kleur.”

Van Leeuwen vult aan: “Dat geldt niet alleen voor de doorsneeproefpersonen, maar ook voor synestheten. Wanneer een synestheet een letter leest, of die nou handgeschreven is, een hoofdletter of een kleine letter, de kleur die eraan wordt toegewezen is altijd dezelfde. Dus het gaat niet om hoe de letter eruitziet, maar om het concept dat die representeert.”

Swiffer

Onderzoek naar synesthesie, zoals dat van Van Leeuwen en Dingemanse, biedt een prachtige mogelijkheid om iets meer te weten te komen over hoe de hersenen en de zintuigen werken. Maar er zijn ook praktische toepassingen denkbaar. “Dit soort inzichten kun je bijvoorbeeld gebruiken in de marketing”, zegt Dingemanse. “Een bekend voorbeeld is de dweil op stok die wij kennen als Swiffer. Dat is een Engelse merknaam die ontworpen is vanwege de klanksymbolische eigenschappen, er zit een beetje snelheid in, en de f-klank geeft een associatie met vegen of wrijven.”

Maar ook het overbrengen van informatie kan misschien beter, zegt Van Leeuwen. “Als je een boodschap op een intuïtieve manier wil overbrengen aan mensen, dan kun je gebruikmaken van die associaties.” Als je kinderen de letters van het alfabet leert, bijvoorbeeld, kun je dat misschien beter doen met kleuren die intuïtief ‘kloppen’ met de letters zelf.

Dat wil niet zeggen dat het voor synestheten altijd en overal zal werken. Want hoewel er globale patronen te vinden zijn in de kleurassociaties, kunnen individuele synestheten ook behoorlijk van mening verschillen over de ‘juiste’ kleur. Van Leeuwen: “Als iemand tegen mij zou zeggen dat maandag groen is, dan denk ik echt: no way. Het hele concept ‘maandag’ is felgeel. Dat is ­gewoon zoals het is.”

Lees ook:

Het brein voorspelt, corrigeert en voorspelt, de hele dag door

Hoe nemen we de wereld waar? Wat is bewustzijn? Waarom gedragen we ons zoals we doen? En waarom gaat het soms mis?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden