Wetenschappelijke publicaties

Universiteiten en Elsevier sluiten ‘unieke’ deal over open access. ‘Nederlandse wetenschap is voorbeeld in de wereld’

Beeld Getty Images/iStockphoto

Elsevier heeft zich lang verzet, maar gaat nu met de universiteiten in Nederland wetenschap open maken.

De Nederlandse universiteiten zijn het met uitgever Elsevier eens geworden over de openstelling van wetenschappelijke informatie. Er is een overeenkomst gesloten voor vijf jaar, die de regels van het wetenschappelijk publiceren fundamenteel verandert.

Volgens de hoogste baas van Elsevier, Kumsal Bayazit, is de overeenkomst uniek in de wereld, en maakt die de Nederlandse wetenschap tot voorbeeld voor andere landen. Elsevier behoort tot de grootste uitgevers van wetenschappelijke vakbladen ter wereld, en is met wetenschappers in tal van landen verwikkeld in taaie gevechten over de regels van het spel.

Wetenschappelijke uitgevers kunnen hoge abonnementsprijzen rekenen voor hun tijdschriften, omdat het voor wetenschappers van levensbelang is erin te publiceren. Zij worden beoordeeld op aantallen publicaties, bij voorkeur in toptijdschriften. Inmiddels is een beweging in gang gezet naar open access, toegankelijkheid van wetenschappelijke artikelen, gratis en voor iedereen. Steeds meer tijdschriften worden open access, wat betekent dat wetenschappers niet meer hoeven te betalen om ze te lezen. Dat laat de uitgever niet brodeloos, want wetenschappers betalen nu om erin te publiceren.

Enkele toptijdschriften blijven nog buiten de overeenkomst

Van de grote wetenschappelijke uitgevers heeft Elsevier zich het langst verzet tegen deze ontwikkeling. De uitgever heeft in veel van zijn tijdschriften open access een optie gemaakt, geen regel. Dat betekent dat er wordt betaald om te publiceren en om te lezen; een wetenschapper moet betalen om zijn artikel open acces te publiceren, en hij moet betalen om alle niet-open artikelen te kunnen lezen.

In de nieuwe overeenkomst met de Nederlandse universiteiten is nu een streven vastgelegd naar 100 procent open access. Dat betekent dat Nederlandse wetenschappers toegang tot de tijdschriften van Elsevier en dat de resultaten van hun werk voor iedereen toegankelijk zijn. Kanttekening: Elsevier heeft enkele van zijn toptijdschriften buiten de overeenkomst gehouden, zoals Cell en medisch tijdschrift The Lancet, maar op termijn zouden ook die opengesteld moeten worden.

De overeenkomst beperkt zich niet tot open access, maar gaat door naar de overtreffende trap: open science. Daarin worden niet alleen publicaties opengesteld maar worden ook wetenschappelijke data gedeeld met publieke en private partijen. Elsevier en de universiteiten en onderzoeksorganisaties gaan samen systemen ontwikkelen om die wetenschappelijke kennis te delen en te verspreiden. Belangrijk punt in dat deel van de overkomst is dat wetenschappers eigenaar blijven van hun data. Die worden dus geen eigendom van Elsevier. Onderzoekers blijven ook het laatste woord houden over wat anderen, commerciële en niet-commerciële partijen, met hun data doen.

Kennis snel en vrij toegankelijk maken

Dat de dure tijdschriftabonnementen wegvallen, betekent niet dat de universiteiten ineens bakken met geld overhouden. “Het kan zelfs zijn dat open access publiceren op korte termijn wat meer kost, maar op lange termijn kan wetenschappelijk publiceren goedkoper worden dan het nu is”, zegt Robert-Jan Smits, voorzitter van het college van bestuur van de Technische Universiteit Eindhoven.

Smits was niet betrokken bij de onderhandelingen met Elsevier, maar hij was als topambtenaar van de Europese Commissie jaren geleden architect van de overgang naar open access die nu gaande is. Hij noemt de overeenkomst met Elsevier “een mooi pakket”.

“Het bevat een streven naar volledig open access, en sluit exclusieve rechten op wetenschappelijke data uit. Dat is mooi. Onder wetenschappers groeit de druk om resultaten van onderzoek open te stellen, zeker als dat publiek gefinancierd is. De coronacrisis vergroot die druk, ook voor Elsevier, omdat iedereen beseft dat in tijden als deze wetenschappelijke kennis snel en vrij toegankelijk gemaakt moet worden”, zegt Smits.

Lees ook:

Waarom zijn niet alle wetenschappelijke artikelen gratis te lezen?

Het zou mooi zijn als de kennis die wetenschappers genereren voor iedereen gratis beschikbaar zou zijn. Maar zo eenvoudig is het niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden