Culturele evolutie

Sturen algoritmen ons gedrag? Dat valt best mee

Beeld Suzan Hijink

Nepnieuws, bubbels, algoritmen die ons gedrag sturen: we lijken online een heel andere mensheid te worden. Maar zo snel gaat dat niet, zegt de Italiaanse antropoloog Alberto Acerbi. ‘De mens staat stevig in zijn schoenen.’

Iedereen die online muziek luistert, kent het: als je een artiest opzoekt krijg je meteen een lijstje van zijn vijf populairste nummers. En daarbij wordt ook nog vermeld hoe vaak die nummers al zijn gedownload. Laat je je daardoor leiden? Nou en of, bewezen psychologen enkele jaren geleden. Want als zo’n ranglijst wordt gemanipuleerd, door nummer 1 op plaats 5 te zetten en omgekeerd, dan zie je dat de nieuwe tophit vaker wordt beluisterd dan toen hij nog op 5 stond. En de oude topper wordt, nu op 5, minder vaak beluisterd.

Weinig verrassend. Maar in dit onderzoek bleek ook dat het totaal aantal gedownloade nummers daalde als je de ranglijst op zijn kop zet. Het heeft voor een streamingdienst als Spotify dus weinig zin om de ranglijstjes te manipuleren of iemand anders (zoals de artiest zelf) de kans te geven dat te doen. Je kunt een nummer wel naar boven trekken, maar het totale aantal luisteraars daalt. En minder downloads is minder omzet.

Wat hier gebeurt, is dat de oude nummer 5 aan de top weliswaar meer luisteraars krijgt, maar nog altijd minder dan de oude nummer 1. En de oude nummer 1 verliest veel luisteraars, zij het dat hij het op plaats 5 wel iets beter doet dan zijn voorganger op die plek. Dat laat zien dat we ons niet alleen laten leiden door wat anderen doen, maar ook door een eigen oordeel, over de kwaliteit van muziek in dit geval.

Het illustreert een van de belangrijkste boodschappen van het nieuwe boek van Albert Acerbi, een Italiaanse cultureel antropoloog die enige tijd verbonden was aan de TU Eindhoven en nu in Londen werkt.

Wie is Alberto Acerbi?

De Italiaan Alberto Acerbi was werkzaam aan de faculteit filosofie en ethiek van de Technische Universiteit Eindhoven. Tot vorig jaar; hij is nu verbonden aan de Brunel University in Londen. De reden? “Ik werkte in Eindhoven op een tijdelijk contract dat afliep. Hier in Londen kon ik een vaste aanstelling krijgen.”

Tijdens zijn jaren in Eindhoven schreef Acerbi een boek dat onlangs is verschenen bij Oxford University Press: ‘Cultural evolution in the digital age’. Het is bedoeld voor onderzoekers en studenten in het veld, maar behoorlijk toegankelijk geschreven. En het biedt een rijk overzicht van de wetenschappelijke literatuur en veel anekdotes over de invloed van digitalisering, internet en sociale media op de menselijke soort. Geïnteresseerden moeten het doen met de Engelse versie; het is nog onduidelijk of er een Nederlandse vertaling zal komen.

We zijn behoedzame volgers. Niet blind, geen conformisten. We laten ons graag leiden door wat anderen vinden, maar houden ruimte voor eigen oordeel en keuze. En daar is een goede evolutionaire reden voor, zegt Acerbi: “De mens heeft zich ontwikkeld door te communiceren met anderen en door te leren van soortgenoten. Maar daarvoor is het cruciaal dat we ons niet té veel laten leiden door wat anderen zeggen. Communicatie en leren werken helemaal niet meer als je dat zou doen. De mens heeft zich kunnen ontwikkelen omdat hij goed in staat is informatie van anderen op waarde te schatten.”

Wetenschappers, zoals Acerbi, die culturele evolutie bestuderen proberen te volgen hoe dat gaat. Ongeveer op dezelfde manier als biologen hún evolutie in kaart proberen te brengen: hoe komt het dat sommige eigenschappen wijd verbreid worden en andere eigenschappen uit een populatie verdwijnen? In het boek van Acerbi komen prachtige voorbeelden voorbij.

Zo kijkt hij naar de rol van prestige. Het kan een goed idee zijn om in de leer te gaan bij iemand die beter is dan jij, een expert. Zo iemand is bijvoorbeeld de meester in de jacht, een culturele eigenschap bij uitstek. En het is niet zijn enige cultuurgoed: hij zingt bovendien voor hij op jacht gaat, en hij draagt een kralenketting. Als je van zijn cultuurgoederen alleen die laatste twee (zang en ketting) overneemt, zal dat je bij de jacht niet helpen. En nog iets: het kan inderdaad voordeel bieden om de jachtmethoden over te nemen van de meester. Maar niet als je aan zee woont.

Lariekoek en idiote opvattingen

Deze mechanismen maken dat de mens een ander niet blindelings volgt, zelfs niet de meesterjager. Culturele evolutie is slimmer dan dat. Dat was al zo toen die jager hier nog rondliep, en het is na de komst van internet en sociale media nog steeds zo, zegt Acerbi. Omdat we online tot in de uithoeken van het net rolmodellen en meesters kunnen vinden, is ook de kans veel groter dat we een eigenschap overnemen die er niet toe doet (zang, ketting) of die in onze situatie geen enkel nut heeft (jachtkennis aan zee). Maar dat is niet wat er gebeurt; mensen blijken ook online behoedzame volgers.

Er zijn goede redenen om te denken dat het digitale tijdperk alles verandert: we hebben onmiddellijke toegang tot onuitputbare bronnen van informatie, we kunnen met een klik mensen bereiken aan de andere kant van de wereld, voor iedere idiote opvatting zijn online medestanders te vinden, en lariekoek laat zich verspreiden met de snelheid van het licht. Maar dat heeft de evolu­tionaire mechanismen die er waren niet vernietigd. Er is althans bar weinig wetenschappelijk bewijs voor te vinden, laat Acerbi zien.

Op sociale media woedt de afkeer van vaccinaties (hoewel dat met de komst van het coronavirus misschien wel minder zal worden). Er zijn talloze websites waar ‘overtuigend’ bewijs is te vinden dat vaccins meer kwaad doen dan goed. En op Twitter en Facebook zijn er groepen die daartegen strijden. Het digitale tijdperk heeft inderdaad nieuwe middelen gebracht voor die strijd, maar protest tegen vaccins was er al voor internet en sociale media kwamen. Het protest is al zo oud als de vaccins zelf.

Segregatie

Polarisatie en populistische partijen lijken te worden opgestuwd door sociale media. Maar wie beide onderzoekt, zegt Acerbi, komt tot de ontdekking dat sociale media wel een rol spelen, maar niet de oorzaak zijn. De oorzaak van polarisatie en populisme moet eerder worden gezocht in de groeiende ongelijkheid in veel samenlevingen.

Er is de angst dat internet en sociale media de mensheid veranderen in bubbels van gelijkgestemden die alleen nog maar onderling communiceren en verstoken blijven van andere geluiden. Dat zie je in dit digitale tijdperk ook wel gebeuren, zegt Acerbi, maar vooral als het gaat om specifieke onderwerpen of interesses. Als je online op zoek gaat naar mensen die net als jij gefascineerd zijn door Zimbabwaanse postzegels, zit je binnen de kortste keren in een bubbel.

Maar met maatschappelijk en politieke thema’s lijkt dat veel minder het geval. Er zijn ingenieuze metingen gedaan van de (politieke) segregatie on­line, en die blijkt veel minder scherp dan gedacht. Linkse mensen komen online ook op plekken waar ze rechtse geluiden horen, en andersom. Hun segregatie is online minder dan in de ‘oude’ media, bijvoorbeeld de kranten die ze lezen. En iemands contacten op sociale media blijken in de regel diverser dan zijn kring van vrienden en kennissen. Het is niet ondenkbaar, zegt Acerbi, dat het digitale tijdperk de polarisatie niet versterkt, maar juist zal verminderen.

Acerbi: “We weten nog niet precies wat het digitale tijdperk zal veranderen aan de culturele evolutie van de mens. We staan nog maar aan het begin. Internet is er al decennia, maar het is nog maar recent dat toegang tot het net en sociale media wijd verspreid is geraakt. We moeten nog gaan zien wat dat zal doen. Maar ik ben redelijk optimistisch. De mens staat stevig in zijn schoenen. Hij zal zich aanpassen aan de technologie, maar de technologie zal zich ook aanpassen aan de mens.”

Lees ook:

Onze ratio voert ons naar weloverwogen beslissingen. Denken we.

We denken wijs te zijn, maar redeneren krom als een hoepel. Met goede reden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden