Spinozapremie

Spinozapremie voor een groot kenner van Kant

Pauline Kleingeld.Beeld NWO, Studio Oostrum/Hollandse Hoogte

Ze kent Kant als geen ander. Pauline Kleingeld wil de ethiek van de grote Duitse denker actualiseren, tegen de achtergrond van oplaaiende rassenconflicten.

“Je hebt misschien het filmpje wel gezien dat Chris Cooper een paar weken geleden heeft gemaakt in Central Park in New York. Cooper, een zwarte Amerikaan, is daar aan het vogelspotten, als er een witte vrouw langskomt met een hond die los loopt op een plek waar dat niet mag. Hij vraagt haar de hond aan te lijnen, waarop de vrouw in woede ontsteekt en roept dat ze de politie zal bellen. Dat doet ze ook inderdaad, en ze schreeuwt in de telefoon dat ze in Central Park wordt bedreigd door een Afro-Amerikaanse man.”

Het is een treffend voorbeeld van de onvrijheid die zwarte Amerikanen in de greep houdt, zegt filosofe Pauline Kleingeld. “Die vrouw belt, omdat ze weet dat de politie haar zal geloven en niet een zwarte man. Dat weet die zwarte man ook, dus die leeft in het voortdurende besef dat een witte hem iets kan doen, zonder dat hij zich kan verweren. Hoe zou hij dat moeten doen? De politie bellen heeft voor hem geen zin.”

Kleingeld is hoogleraar ethiek en haar geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen, en een van de toponderzoekers die dit jaar een Spinozapremie krijgt, de meest prestigieuze beurs die door onderzoeksfinancier NWO wordt uitgereikt. Met die beurs wil ze verder onderzoek gaan doen naar de filosofische onderbouwing van universele normen, morele principes die voor iedereen gelden. De nu oplaaiende conflicten over racisme hebben betekenis voor dat onderzoek.

Wie is Pauline Kleingeld?

Het was niet het plan om een van de grote Kantkenners van de wereld te worden. Pauline Kleingeld begon met een studie theologie, maar stapte over naar filosofie. Ze promoveerde in 1994 in Leiden op een onderzoek van de geschiedenisfilosofie van Kant. “Ik merkte dat ik nog veel moest inhalen aan kennis over filosofie, en dacht: laat ik voor mijn proefschrift dan maar een grote filosoof nemen.”

Kleingeld kreeg na haar promotie een aanstelling aan Washington University in St. Louis, VS. Daar begon ze aan onderzoek naar de opkomst van het kosmopolitisme tijdens de Verlichting in de achttiende eeuw. “Het was niet de bedoeling dat dat vooral over Kant zou gaan. Het onderzoek ging over kosmopolitische thema’s als de relaties tussen staten, en culturele diversiteit. Maar ik merkte dat in ieder hoofdstuk Kant opdook. Ik wilde daarna verder kijken naar de onderbouwing van vrijheid, autonomie en andere belangrijke elementen in zijn ethiek. Dat werd een lang project.”

Het onderzoek leidde in 2012 tot de publicatie van een geprezen en bekroond boek: Kant and Cosmopolitanism: The Philosophical Ideal of World Citizenship. Kleingeld is sinds 2011 hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Kleingeld: “We zien nu weer dat racisme niet slechts een kwestie is van vooroordelen van individuen, maar dat het is verankerd in het systeem. Het roept de vraag op hoe we moeten omgaan met de vrijheid, die een fundamenteel recht is van ieder mens. Vrijheid veronderstelt gelijkheid, het zijn twee kanten van dezelfde medaille. En om beide te garanderen zijn er meer veranderingen nodig dan alleen in de hoofden van mensen.”

Compleet omgedraaid

Het principe dat vrijheid en gelijkheid universele rechten zijn, is ook te vinden in het werk van Immanuel Kant (1724-1804). Kleingeld doet al decennia onderzoek naar de invloedrijke Duitse filosoof. Ze maakte naam met een kritische analyse van de veranderingen in Kants politieke filosofie van het kosmopolitisme. Want hoewel in zijn kosmopolitisme alle mensen gelijk zijn, heeft Kant lang een hiërarchisch onderscheid gemaakt tussen rassen en tussen seksen.

Tot in de jaren tachtig van de achttiende eeuw hield Kant staande dat zwarte mensen niet in staat waren zelfstandig te werken, laat staan onderwijs te volgen, en dat het goed was hen als slaven te houden. Tien jaar later had Kant die opvatting compleet omgedraaid, veroordeelde hij slavenhandel en kolonialisme, en erkende hij dat íeder mens recht heeft op vrijheid en gelijkheid.

Wat die ommekeer bij Kant in werking heeft gezet, is niet zeker. Het is ook niet de eerste vraag voor een filosofisch onderzoeker als Kleingeld: “Ik onderzoek zijn redeneringen, de opbouw van zijn theorieën. En we schrijven wel ‘Kant dacht dit’ of ‘Kant geloofde dat’, maar zo letterlijk weten we dat natuurlijk niet. Als je veranderingen in iemands denken echt wilt verklaren, moet je zijn levensloop onderzoeken. Je zou bijvoorbeeld in de brieven kunnen duiken die Kant heeft geschreven. Heb ik niet gedaan, want dat is mijn onderzoeksterrein niet.”

De vrouw was en bleef ondergeschikt aan de man

Er zijn wel een paar voor de hand liggende factoren die bij de ommekeer in Kants denken een rol kunnen hebben gespeeld, zegt Kleingeld. Bijvoorbeeld de Franse revolutie die in 1789 begon, en de Haïtiaanse opstand die erop volgde, een slavenopstand die van de Franse kolonie Saint-Domingue de vrije, zwarte staat Haïti maakte. “Maar het kan ook een reactie zijn geweest op kritiek, want Kant werd door tijdgenoten al aangevallen op zijn racisme. Ik hoop dat iemand ooit uitgebreid onderzoek kan doen naar zijn biografie om dat op te helderen.”

De ommekeer die zich in korte tijd voltrok in Kants denken over racisme, herhaalde zich niet in zijn seksisme. De vrouw was en bleef ondergeschikt aan de man. Merkwaardig, zegt Kleingeld, want toen, in de achttiende eeuw, was er ook al discussie over vrouwenrechten en emancipatie.

“Kant moet bekend zijn geweest met die discussie. En het zou consistent zijn geweest als hij de hiërarchie van seksen had opgegeven, net zoals hij de rassenhiërarchie achter zich liet. Maar in hetzelfde boek waarin hij het universele recht op vrijheid uitwerkt, heerst de man over de vrouw vanwege zijn natuurlijke superioriteit. In een en hetzelfde boek!”

De betekenis van Kants denken voor nu

De inconsistentie is diep geworteld in de omvangrijke nalatenschap van Kant. En we moeten die onder ogen zien, zegt Kleingeld. Ze kiest een weg tussen de extreme posities van collega-filosofen.

Het ene extreem zegt: als voor Kant ‘mens’ blijkbaar gelijkstond aan ‘blanke man’, dan moeten we aannemen dat de universele rechten die hij formuleerde (vrijheid, gelijkheid) slechts waren voorbehouden aan blanke mannen. Het andere extreem zegt: omdat Kant uiteindelijk komt tot een sluitende en universele theorie van normen en mensenrechten, moeten we zijn racisme en seksisme naar de kantlijn schuiven als waren het jeugdzonden.

In beide gevallen wordt een deel van de erfenis van de grote Duitse filosoof weggeveegd, zegt Kleingeld. Beter is de inconsistentie onder ogen te zien en te onderzoeken hoe zijn denken over rassen en seksen kon botsen met zijn morele theorie en de universele rechten die hij formuleerde.

Dat kan ook licht werpen op de betekenis van Kants denken voor nu. De ontwikkeling van een hedendaagse ‘Kantiaanse’ ethiek is precies waarvoor Kleingeld de omvangrijk beurs van NWO wil inzetten. “We kunnen hiermee in onze onderzoeksgroep nieuwe postdocs en promovendi aanstellen. Jonge mensen die hierin hun eigen onderzoeksweg zullen gaan. Dat is enorm inspirerend.”

Lees ook:

Spinoza-winnaar Nynke Dekker: ‘Wij hebben de biologie dynamiek gegeven’

Nynke Dekker trekt met een pincet aan DNA-moleculen. Om te achterhalen hoe de motor van het leven werkt. Voor dat werk ontvangt zij dit jaar de Spinozapremie, de hoogste onderscheiding in de Nederlandse wetenschap.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden