Botsende theorieën

Sluit vijf wetenschappers een week op in een kamer en het resultaat is ... eensgezindheid

Beeld Getty

Kun je conflicterende theorieën verenigen? Met die vraag sloten vijf wetenschappers zich een week lang op in een Amstelveens hotel. Eensgezind kwamen ze er weer uit.

De mens is een sociaal dier, hij wikt en weegt soortgenoten die hij tegenkomt in allerlei situaties. Hoe waardeert hij de ander? Daarvoor waren er in de sociale wetenschappen niet één maar vijf theorieën, die allemaal net iets anders waren, maar die wel allemaal werden ondersteund door gedegen onderzoek.

Hoe kunnen vijf theorieën tegelijk waar zijn? Dat zijn we niet gewend: een wetenschappelijke theorie verklaart de feiten en blijft overeind blijft tot ze door nieuwe feiten wordt weerlegd. Maar zo simpel is het niet altijd.

Natuurkundigen leefden heel lang met de zekerheid dat licht bestaat uit golven. Tot er iemand kwam die zei dat licht bestaat uit deeltjes. En die dat ook kon aantonen, net zo goed als de oude natuurkunde kon aantonen dat licht een golfverschijnsel is. Wie had hier gelijk? Beiden! Licht laat zich in sommige verschijnselen kennen als golven en in andere als deeltjes. Dus zelfs in de natuurkunde, die harde wetenschap, kunnen tegenstrijdige theorieën allebei waar zijn.

Waar gaat het over?

Hoe vormen we ons oordeel over de ander? Dat is het onderwerp van de verschillende theorieën voor sociale evaluatie, zoals het wordt genoemd. Het klassieke idee is dat daarin twee dimensies een rol spelen. Maar theorieën verschillen over de vraag welke dimensies dat precies zijn, of het er echt twee zijn of misschien wel drie, en welke het belangrijkst is, zegt Naomi Ellemers.

De eerste dimensie is die van competentie, de bekwaamheid in het uitvoeren van taken. De tweede dimensie is die van relaties tussen personen; hoe mensen met elkaar omgaan. In Ellemers’ eigen theorie is die dimensie verder gespecificeerd. Zij constateert dat het vooral van belang is te weten of mensen goede of slechte bedoelingen hebben. De morele factor, noemt zij dat. “We hebben tenslotte ook te maken met zeer vriendelijke oplichters”. Maar een andere theorie voegt een derde dimensie toe: de (politieke) overtuiging die iemand heeft. Die theorie zegt dat mensen vooral gelijkgestemden waarderen.

In het nieuwe raamwerk vormen twee dimensies de belangrijkste assen en komt soms een derde dimensie om de hoek kijken, afhankelijk van de situatie die je onderzoekt, zegt Ellemers: “Het maakt nogal uit of je kijkt naar een conflict tussen twee groepen of naar iemand die komt solliciteren op een baan.”

Het is fundamenteel theoretisch werk, maar belangrijk, zegt Ellemers. De sociale psychologie, haar vak, is door een replicatiecrisis gegaan waardoor het vertrouwen in onderzoeksresultaten een knauw kreeg. Dat heeft ervoor gezorgd dat onderzoekers en studenten nu nog harder worden getraind in het nauwkeurig opzetten en uitvoeren van onderzoek en in de correcte statistische verwerking van resultaten.

Een enorme verbetering, zegt de Utrechtse hoogleraar, maar een hogere kwaliteit van de onderzoeksgegevens lost niet alles op. “Zonder goede theorievorming komt de wetenschap niet verder.”

In de sociale wetenschappen gaat het over de mens. En dat is een veel lastiger onderzoeksobject: het zit niet stil. Licht, deeltjes, zwaartekracht zijn min of meer constante fenomenen, maar de mens verandert in de tijd en naar de omstandigheden. Dat er verschillende theorieën zijn die verklaren hoe de mens in het sociaal verkeer anderen beoordeelt, is zo gek niet. Maar verwarrend was het wel voor sociaal wetenschappers in het veld. Die vroegen zich af op welke theorie ze moesten varen in hun onderzoek.

Competitie maakt meer kapot dan je lief is

De makers van vijf verschillende theorieën besloten om elkaar niet te bestoken in tijdschriften en op internationale congressen, maar bijeen te komen om uit te zoeken of en hoe hun theorieën zich tot elkaar verhouden. Een van hen is Naomi Ellemers, sociaal psychologe en universiteitshoogleraar in Utrecht. Ellemers boekte een hotel in Amstelveen en vroeg haar vier collega’s – een uit de Verenigde Staten, twee uit Duitsland en een uit België – een week over te komen.

Ellemers: “Ik had nog een potje geld voor bezoeken van buitenlandse collega’s. Dat heb ik gebruikt, want subsidie hiervoor is er niet. Dat vind ik jammer. Competitie is regel in de wetenschap, dus als er twee tegenstrijdige theorieën zijn is het jouw hypothese tegen de mijne; er kan er maar één gelijk hebben.

“Maar zo simpel ligt het vaak niet. Competitie maakt meer kapot dan je lief is. Voor we dat hotel in gingen hebben we tegen elkaar gezegd: we hebben allemaal gedegen onderzoek gedaan dat door onderlinge toetsing is beoordeeld en gepubliceerd in erkende tijdschriften. Onze theorieën zijn goed onderbouwd. Dan wordt de vraag hoe die allemaal tegelijk waar kunnen zijn.”

Het werd een bijzondere ervaring. Intensief, confronterend, maar vruchtbaar, zegt Ellemers. De vijf hebben deze week in vakblad PNAS uit de doeken gedaan hoe de exercitie in het hotel heeft gewerkt. Omdat het ook voor andere wetenschappers goed kan zijn om elkaar niet met theorieën te bestoken maar te zien hoe tegenpolen met elkaar in lijn gebracht kunnen worden.

Het proces lijkt op onderhandelen, zoals dat in politiek en bedrijfsleven gebeurt. In Amstelveen ontdekten de vijf hoe je dat kunt doen in de wetenschap.

Scheidt de mensen van de kwestie

Ellemers: “Eerste afspraak was dat ieders stem even zwaar zou wegen. In die groep van vijf zaten een jonge onderzoeker, twee wetenschappers in het midden van hun carrière, en twee oudgedienden. Dat verschil in ervaring mocht in de besprekingen geen rol spelen. Dat is terug te voeren op een bekende regel voor succesvolle onderhandelingen: je moet de mensen scheiden van de kwestie.”

“Cruciaal was verder dat we alleen waren. Het was geen publiek debat zoals op een wetenschappelijke conferentie. Geen van onze medewerkers was erbij; die hebben we wel het resultaat voorgelegd maar pas toen dat in eerste versie af was.” Het doet denken aan politieke onderhandelingen waar regeringsleiders een impasse kunnen doorbreken en tot overeenstemming komen door eerst al hun ambtelijke hulptroepen de zaal uit te sturen.

Beeld Getty

Nog een cruciaal punt: een duidelijk doel. De vijf hadden afgesproken wat het resultaat moest worden van die week in Amstelveen: een gezamenlijk artikel over een nieuw theoretisch raamwerk dat verklaart hoe mensen elkaar beoordelen. Dat doel werd opgeknipt in stappen en niemand mocht de kamer uit voor het werk van die dag was afgerond.

Ellemers: “Wat achteraf heel belangrijk bleek, is de voorbereiding. We hadden afgesproken dat iedereen in een strak stramien van vijf pagina’s zijn theorie en de onderliggende bewijzen zou samenvatten. Dat is best lastig als je vele jaren met dat onderzoek bezig bent geweest. Het dwingt je om de kern te formuleren.”

Die vijf beknopte opstellen vormden de basis van het latere, gezamenlijke artikel. Maar belangrijker, zegt Ellemers, was dat hiermee een andere voorwaarde voor succesvol onderhandelen werd ingevuld: concentreer je op ambities, niet op posities.

Ellemers: “Je krijgt dan geen strijd over die theorieën – die staan en worden gerespecteerd – maar je bevraagt elkaar: hoe heb je dat precies onderzocht, waarom heb je dat zo gedaan en hoe kan het dat je tot andere conclusies komt dan ik? Dan blijkt dat je allemaal toch verschillende situaties en deelvragen hebt onderzocht. De werkelijkheid is dezelfde, maar de perspectieven verschillen.”

Nu is er een raamwerk, met rafelranden

Als dat duidelijk is, kun je bekijken waar de verschillende theorieën bij elkaar gebracht kunnen worden en waar ze botsen. Je concentreert je op de raakvlakken en laat je niet afleiden door de verschillen. Die verschillen zijn na een week in Amstelveen niet verdwenen. Het raamwerk waarin de vijf theorieën werden samengebracht heeft rafelranden. “Maar”, zegt Ellemers, “we weten nu wel veel beter wat de verschillen precies zijn en hoe we die verder moeten onderzoeken.”

Je zou dit recept ook voor andere wetenschapsgebieden kunnen gebruiken. “Neem migratie. Daar wordt heel veel onderzoek naar gedaan. Maar sociologen, psychologen, bestuurskundigen, ze hebben allemaal verschillende perspectieven en hun eigen theorieën. Die zou je bijeen moeten brengen. Dat is moeilijk te organiseren. Maar misschien kan ons model helpen.”

Lees ook:

We maken met z’n allen uit wat goed is

Mensen zijn groepsdieren, ook in hun morele afwegingen, zegt psycholoog Naomi Ellemers. ‘De meeste mensen willen het goede, daar mogen we wat vaker op vertrouwen.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden