Onderzoeksgeld

Rutte zit in het torentje, en Pyrrhus op de universiteit

Beeld AFP

De zuinigheid die premier Mark Rutte eerder dit jaar in Brussel afdwong, gaat de Nederlandse wetenschap veel geld kosten.

De felle inzet van premier Rutte op de Europese top in juli resulteert in een forse korting op het EU-budget voor onderzoek en ontwikkeling. Dat kan de Nederlandse wetenschap een miljard euro kosten in de komende zeven jaar. En die schade wordt vooral aangericht bij ongebonden projecten en jonge onderzoekers.

De Tweede Kamer nam deze week een motie aan waarin het kabinet wordt gemaand zich in te zetten voor een groter Europees budget voor wetenschappelijk onderzoek. De motie was ingediend door Eppo Bruins van de ChristenUnie en Sjoerd Sjoerdsma van D66. Vertegenwoordigers van twee regeringspartijen, wat pikant is, want de aanleiding voor de motie is voor een belangrijk deel te danken aan hun premier.

Mark Rutte vocht in juli in Brussel vier dagen lang voor een korting op de Nederlandse afdracht aan de EU en voor een kleiner EU-budget. Hij kwam als winnaar naar buiten, maar gevolg is wel dat er voor onderzoek veel minder geld wordt uitgetrokken dan gepland.

In januari begint een nieuwe editie van Horizon, de Europese subsidieprogramma’s voor onderzoek en ontwikkeling. In Horizon zitten gelden voor ongebonden onderzoeksprojecten, projecten van wetenschap en bedrijven in antwoord op grote uitdagingen zoals klimaat, energie en vergrijzing, reisbeurzen voor wetenschappelijk talent, en geld voor onderzoeksinstallaties.

Een groep experts uit wetenschap en bedrijfsleven adviseerde om voor Horizon de komende zeven jaar 120 miljard euro uit te trekken. Dat bedrag is volgens die experts nodig om Europa bij ’s werelds meest innovatieve economieën te houden. Dat werd ook de positie van het Europees Parlement. In het voorstel van de Commissie dat in juli bij de regeringleiders op tafel lag, was het budget voor Horizon echter al geslonken tot 94,4 miljard. De regeringsleiders haalden daar nog eens 13,5 miljard euro af.

Teleurstelling

“Wetenschap heeft in Brussel te stellen met wat ik ‘maar-vrienden’ noem”, zegt Robert-Jan Smits, collegevoorzitter van de TU Eindhoven en lang de hoogste ambtenaar van de Europese Commissie op onderzoek. Smits doelt op de landen waarvoor wetenschap belangrijk is, maar die eigenlijk maar één ding willen: Europa budgettair klein houden. Kijk je naar de structuurfondsen voor regionale ontwikkeling, een andere post op de EU-begroting, dan zie je onvoorwaardelijke vrienden. Landen waarvoor die fondsen belangrijk zijn, zien graag een ruim EU-budget.

Als dan die zuinige landen aan het langste eind trekken, wat in juli gebeurde, is het duidelijk waar het mes in de begroting gaat. Het gevolg is dramatisch, zegt Smits: “In de nieuwe editie van Horizon is het ambitieniveau enorm gezakt, ondanks alle adviezen en mooie voornemens over de Europese kenniseconomie. Dat is een grote teleurstelling.

“Iedereen had anders verwacht, ook door de coronacrisis. We hebben de afgelopen jaren wereldwijd marsen gezien om de wetenschap te verdedigen tegen politici die haar wegzetten als ‘ook maar een mening’. De coronacrisis heeft het enorme belang laten zien van wetenschappelijk onderzoek. Beleidsmakers en wetenschappers staan zij aan zij. Dat gaat een ommekeer geven, zou je denken. Maar in de EU-begroting is dat niet gebeurd.”

Ook Eveline Crone had anders verwacht: “We waren verbijsterd over de uitkomst van de Europese top, en zijn het eigenlijk nog steeds”. Crone is hoogleraar cognitieve ontwikkeling aan de Erasmus Universiteit en vicepresident van de European Research Council (ERC). De ERC krijgt de hardste klap te verduren die door de Europese top is uitgedeeld. Dat pakt voor Nederlandse onderzoekers dramatisch uit, zegt Crone: “Nederlandse universiteiten doen het bij de ERC erg goed; ze halen heel veel subsidies binnen. Dus alleen al uit oogpunt van eigenbelang is het niet wijs om hierop te korten. En bovendien: twee derde van het budget van de ERC gaat naar jonge onderzoekers. Die worden nu hard geraakt.”

Vaccins

In tegenstelling tot de thematische onderdelen van Horizon, waar ­onderzoeksonderwerpen nauw ­omschreven zijn en vaak geënt op vragen de industrie, kan bij de ERC iedere wetenschap individueel een voorstel indienen op elk onderwerp. Het is de pot voor ongebonden onderzoek gedreven door wetenschappelijke nieuwsgierigheid.

Onderschat de betekenis daarvan niet, zegt Crone: “De projecten die door de ERC worden gefinancierd richten zich meer op de lange termijn. Maar tegelijk leveren ze meer patenten op dan de andere delen van het Horizon-programma. Ongebonden wil niet zeggen dat onderzoekers in isolement werken; ook zij zien de grote uitdagingen waarvoor de samenleving staat. Dat er wereldwijd nu zo snel vaccins tegen het ­coronavirus worden ontwikkeld, is mogelijk door heel veel fundamenteel onderzoek dat eraan vooraf is gegaan. Zonder die basis was dat niet mogelijk. En juist die fundamentele wetenschap staat onder druk.”

Het Nationale Groeifonds dat recent door het kabinet is aangekondigd, gaat dat niet helemaal goed­maken, zegt Crone. Je zou kunnen denken dat het slechte nieuws dat de wetenschap in juli uit Brussel kreeg, daarna werd overvleugeld door het goede nieuws uit Den Haag. Maar dat staat nog te bezien.

Uit het Groeifonds komt 4 miljard euro per jaar beschikbaar, te verdelen over projecten in onderwijs, onderzoek en infrastructuur. Bij de start is het budget nog gelijkmatig over die drie verdeeld, wat zou neerkomen op 1,3 miljard voor R&D-­projecten in 2021. Maar door de ingediende projecten kan die verdeling gaandeweg veranderen. En zoals we allemaal weten, zei minister Wobke Hoekstra (financiën) bij de presen­tatie, zijn infrastructuurprojecten erg duur. Het Groeifonds doet denken aan het FES dat er ooit was, een fonds gevuld met staatsinkomsten uit de aardgasbaten. Van dat fonds ging 90 procent naar wegen, bruggen en andere infrastructuur, en 10 procent naar kennisontwikkeling.

Nederlands belang

In principe staat het Groeifonds open voor alle wetenschappen. Maar aangezien het bedoeld is om het groeivermogen van de Nederlandse economie te versterken, wil het kabinet vooral inzetten op projecten van kennisinstellingen en bedrijven in takken waar Nederland al floreert, zoals landbouw, voeding en water, en verder op sleuteltechnologieën als robotica en kunstmatige intelligentie. Het worden projecten waarin wordt voortgebouwd op fundamenteel onderzoek, zonder dat in die ­basis wordt geïnvesteerd. Het is echt iets anders dan de Europese subsidies waarin nu wordt gesneden, zegt Crone.

De hoop van het wetenschapsveld is nu gevestigd op het Europees Parlement. Dat moet de meerjarenbegroting die de regeringsleiders overeenkwamen nog goedkeuren. En het is verbolgen over de korting op Horizon. Maar de mogelijkheden van het Parlement zijn beperkt; het kan het pakket van de Europese top alleen in zijn geheel goedkeuren of verwerpen. En dat pakket is zo ­moeizaam tot stand gekomen, dat verwerpen politiek gezien geen optie is.

Dus wat verwachten de indieners van de Kamermotie over deze kwestie nu van het kabinet? Eppo Bruins: “We willen het kabinet er nog eens op wijzen dat Nederland meer uit de Europese onderzoeksprogramma’s haalt dan het bijdraagt, en dat het beter is Europees geld te investeren in innovatie, in de toekomst, dan in landbouw of regionale ontwikkeling. Nederland heeft belang bij een zo groot mogelijk budget voor Horizon.”

Dat is na het zwaar bevochten compromis van de Europese top wel een moeilijk verhaal, erkent Bruins. “Premier Rutte heeft op die top gewonnen en verloren. Op dit punt heeft hij verloren. En het zal lastig zijn het budget voor Horizon nu nog op te hogen. Maar aan de verdeling binnen Horizon kan nog worden gesleuteld. Het kabinet moet goed kijken waar de Nederlandse wetenschap de grootste opbrengst kan boeken. Dat is in ieder geval bij de ERC, maar ook in andere delen van Horizon.”

Lees ook:

Ons systeem van kennisproductie loopt vast door te complexe geldstromen

Nederland heeft wetenschap van wereldklasse, maar is hard doende die te ondergraven. Omdat het te weinig investeert in kennis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden