null Beeld Trouw
Beeld Trouw

ColumnJan Beuving

Rijm geeft het gevoel dat iets waar is, kijk maar naar reclameleuzen en het Liedboek voor de Kerken

Op 24 november schreef Sander Becker in deze krant een stuk over het rijmwoordenboek van Jaap Bakker. Bakker noemde het samenstellen van het rijmwoordenboek een verslaving. “Verzamelwoede in combinatie met ordeningszucht.” Heel herkenbaar. Rijm scherpt de geest. Jaap Bakker is ook altijd blij als je nog een woord aandraagt. Want hoe compleet zijn standaardwerk ook is, er zijn toch woorden die jarenlang aan de aandacht ontsnappen.

Zo zag ik ooit dat bij het lemma -òèst (het op z’n Engels uitgesproken -oest, als in ‘Als Tom over het water cruiset / dan is een zwemmer not amused’ het woord ‘gesnoozed’ ontbrak. Wie zoiets naar Jaap Bakker mailt, krijgt onverwijld een vrolijke reactie: “Ik heb het woord in alle vervoegingen bijgeschreven!” Evenzo zag ik op teletekst ooit een bericht over een skeletonster, waarna ik het lemma -onster opsloeg waar alleen monster, urinemonster en Monster (plaatsnaam) stonden. Gelijk antwoordde Jaap: “Ik heb nu vier woorden toe kunnen ­voegen: badmintonster, skeletonster, badmintonner en skeletonner!”

Er zou een jaarlijkse welordeningsprijs in het leven geroepen moeten worden, voor iemand die iets op een weldadige manier geordend heeft. De eerste laureaat is dan Jaap Bakker. (Eervolle vermelding verdient dit jaar Lisa Huissoon, die een boek schreef, ‘Alle mensen die ik ken’, waarin zij alle (meer dan tweeduizend) mensen die ze kent op alfabet geordend heeft – van haar familie tot haar (oud-)collega’s tot mensen bij wie ze ooit op de bank heeft overnacht. Een duizelingwekkende prestatie. 12 Timmen, 29 Annes, 1 Roel maar wel 2 Jülides, enzovoort – bij sommigen heeft ze korte herinneringen geschreven.)

Rijm geeft het gevoel dat iets waar is

Het artikel over het rijmwoordenboek was een logische opmaat naar Sinterklaas. Rijm hoort bij Sinterklaas, zoals gedonder hoort bij ouderenpartijen. Rijm heeft een natuurlijke elegantie, zoals wiskundebewijzen die ook kunnen hebben. Bovendien geeft rijm het gevoel dat iets waar is. Niet voor niets rijmen veel reclameleuzen, en ook het Liedboek voor de Kerken heeft van deze kloppende kracht gebruikgemaakt. De elegantie van een rijmpaar kan wel slijten. Denken/schenken is niet meer mooi te noemen, en alle radioreclames waarin ‘snel’ op ‘punt nl’ rijmt, moeten worden verboden. Maar het rijmt wel!

Rijm is een klankovereenkomst vanaf de laatste beklemtoonde lettergrepen van twee woorden, waarbij de laatste medeklinker(klank) daarvóór verschilt. Speculaas rijmt dus niet op Sint-Nicolaas, omdat het allebei -laas is. (Dat heet verwarrend genoeg rijk rijm). Terecht wees Jaap Bakker in het stuk van Becker ook op het gevaar van schrikkelrijm: rijmen op de verkeerde klemtoon. ‘Niets is zo zoet / als Sinterklaas’ snoepgoed’ is geen rijm, omdat -oet niet hetzelfde klinkt als -oepgoed. ‘Weet je wat die troep doet? / vroeg de tandarts over snoepgoed’ kan wel.

De ùil van Minerva / hing vredig te stervâh

Het lijkt streng, maar hierna is alles geoorloofd in een Sinterklaasgedicht. Rijm is het enige criterium – vergeet metrum en andere ingewikkelde zaken. Verbaster woorden als dat helpt (Voor Annie / kocht Sint een waterkannie’), doe alles wat God of Drs. P verboden heeft als je haast hebt (Ant, ant, ant / Je had een lekke band / Uutsie, uutsie, uutsie / Hier heb je wat solutie) of schrijf een gedicht in fictief Haags als dat een rijmpaar oplevert (De ùil van Minerva / hing vredig te stervâh). Als het maar rijmt.

Natuurlijk wordt creativiteit wel op prijs gesteld. Voor Annabel Nanninga (Christmas was nog nooit zo merry / want je viert het zonder Thierry) of Theo Hiddema (Sint komt met een soort van ferry / Theo komt nu zonder Thierry) liggen de mogelijkheden voor de hand. Nog één laatste tip: begin niet te vroeg. Elke klus strekt zich uit over de tijd die ervoor beschikbaar is. Met als handige wiskundige conclusie: alles kan in één minuut.

PS: In mijn vorige column rekende ik voor dat in een vierkante meter ruim 16 A4’tjes passen, op basis van de afmetingen van een A4 (210x297 mm), maar door drie lezers werd ik mild maar beslist op de vingers getikt dat de oppervlakte van een A4 per definitie 1/16 van een vierkante meter is. Waarvan akte.

Jan Beuving is wiskundige en cabaretier. Hij speelt in zijn column met natuurwetenschappen en taal. Lees hier zijn eerdere columns.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden