Slangenbeten

Pilletje tegen dodelijke slangenbeet komt in zicht

Ratelslang. Beeld Hollandse Hoogte / EyeEm Mobile GmbH
Ratelslang.Beeld Hollandse Hoogte / EyeEm Mobile GmbH

Twee eenvoudige medicijnen die voor een ander doel werden ontwikkeld, kunnen samen een effectief én betaalbaar middel zijn tegen het gif van vele slangen, ontdekten Nederlandse en Britse onderzoekers.

Zo’n 140.000 doden vallen er jaarlijks door slangenbeten. Het is vooral in de tropen een enorm probleem. In West-Europa eisen slangen nauwelijks levens. En toch zijn het Nederlandse en Britse onderzoekers die nu een effectief tegengif op het spoor zijn gekomen. Een medicijn dat betaalbaar is, dat niet geïnjecteerd hoeft te worden maar kan worden geslikt, en daarmee bereikbaar kan worden tot in verre uithoeken van arme landen.

Het onderzoek, dat dinsdag verschijnt in vakblad Nature Communications, werd geleid door twee bevriende wetenschappers: Nick Casewell, van de Liverpool School of Tropical Medicine, en Jeroen Kool, van de Vrije Universiteit Amsterdam.

Casewell en Kool werkten samen bij de organisatie van een groot wetenschappelijk congres over slangenbeten in Leiden, twee jaar geleden. Kofi Annan, destijds secretaris-generaal van de Verenigde Naties vestigde daar de aandacht op wat hij noemde ‘de grootste gezondheidscrisis waarvan u nog nooit heeft gehoord’. Sindsdien hebben de Wereldgezondheidsorganisatie en onderzoeksfinanciers, zoals de Britse Wellcome Trust, aandacht en geld voor het probleem.

Dodelijke werking op zijn minst verminderen

Casewell en Kool vonden elkaar destijds in een op het oog eenvoudig idee: kunnen we simpele stoffen vinden waarmee slangengif van zijn dodelijke kracht kan worden ontdaan? Jeroen Kool: “Er wordt al meer dan een eeuw gewerkt aan tegengiffen. En de traditionele manier is dat je kleine doses slangengif inspuit bij dieren. De dieren gaan antilichamen aanmaken tegen dat gif. Die antilichamen haal je uit het bloed van de dieren en gebruik je als medicijn bij de mens.”

Dat werkt, maar de nadelen zijn legio: de tegengiffen zijn duur, ze hebben bijwerkingen, ze moeten worden geïnjecteerd én ze zijn specifiek voor slechts een of enkele slangensoorten. Kool: “Mensen in tropische gebieden worden gebeten als ze in het veld werken, bijvoorbeeld, maar weten dan vaak niet precies door welke soort slang. Dan moeten ze naar een ziekenhuis, zijn ze uren onderweg, blijkt dat ziekenhuis niet het goede tegengif te hebben, moeten ze naar het volgende, enzovoort.”

Casewell en Kool gingen met hun medewerkers op zoek naar stoffen die ter plekke gebruikt zouden kunnen worden en de dodelijke werking van een slangenbeet op zijn minst zouden verminderen.

Direct testen op mensen

Van veel slangengiffen is bekend waar ze ingrijpen op het menselijk lichaam. Dat zijn vaak enzymen die ook een rol spelen in andere aandoeningen. Dat bracht de onderzoekers op het spoor van twee reeds ontwikkelde kandidaatmedicijnen, een middel tegen kanker en een ontstekingsremmer. Die werken op plekken waar het gif van de Vipera-familie zijn dodelijke werk doet. Tot die familie behoort onze adder, maar ook de ratelslang en de zaagschubadder, een van de dodelijkste slangen op aarde. Vipera hebben wereldwijd een derde van de dodelijke beten op hun naam staan.

De combinatie van twee simpele stoffen bleek effectief tegen hun gif, in de reageerbuis en in proeven met muizen. En het grote voordeel, zegt Kool, is dat dit kandidaatmedicijnen zijn die de eerste fasen van klinisch onderzoek al achter de rug hebben. Ze krijgen nu een nieuwe toepassing, maar kunnen daarvoor direct worden getest op mensen. Er worden nu klinische proeven voorbereid in verschillende Afrikaanse landen.

Farmaceuten hebben tot nu toe weinig belangstelling

Intussen gaan Kool en zijn collega’s aan de Vrije Universiteit door met het screenen van bestaande geneesmiddelen op hun mogelijke werking tegen slangengif. En ze zoeken nog naar een oplossing voor de slangen die met de nu gevonden combinatie niet worden gevangen. Zoals de cobra en de mamba, zegt Kool; slangen die een heel ander type gif hebben - neurotoxines - waarvoor een andere blokkade nodig is.

Het zou mooi als er voor de ontwikkeling van deze nieuwe medicijnen een farmaceut aan boord kwam. Maar dat valt niet mee, zegt Kool: “Farmaceuten hebben tot nu toe nauwelijks belangstelling voor medicijnen tegen slangenbeten. Het gros van de slachtoffers valt in arme landen, waar voor een farmaceut weinig te verdienen is.”

Lees ook:

58.000 doden per jaar

De slangenbeet is India’s meest verwaarloosde aandoening.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden