null Beeld maus bulhorst
Beeld maus bulhorst

Human enhancement

Overleven op een dieet van gras en perfecte schietvaardigheid; dit is de supersoldaat van de toekomst

Steeds meer legers – ook het Nederlandse – investeren in human enhancement, het kunstmatig aanpassen van mensen. Is de komst van de cyborgsoldaat aanstaande?

Isabel Bolle

Wie heeft zich als kind niet uren vermaakt met dagdromen over superhelden en robots in een futuristische wereld? Een wereld waarin voertuigen worden bestuurd door gedachten, er telepathisch wordt gecommuniceerd, en je met een enkel pilletje je honger kan stillen. In zo’n wereld zullen de nieuwste technologieën ook worden toegepast op het strijdveld. Stel je voor: soldaten met PTSS behoren tot het verleden; met één druk op de knop worden de traumatische herinneringen gewist. Het is een toekomst die doet denken aan een aflevering van Star Trek, maar die dichterbij is dan je misschien verwacht.

In verschillende delen van de wereld is de race om zo’n sciencefiction-soldaat te ontwikkelen al begonnen. In Frankrijk kreeg het leger eind vorig jaar groen licht van een ethisch militair comité om een onderzoeksprogramma naar “verbeterde militairen” te starten. In China zijn ze bezig met het genetisch aanpassen van soldaten om ze sterker te maken, als je de Amerikaanse inlichtingendiensten moet geloven.

Niet dat ze in de Verenigde Staten vies zijn van wat experimenteerdrift; Darpa – het onderzoeksinstituut van het Pentagon – is zelf al decennia bezig met human enhancement, oftewel het kunstmatig aanpassen van mensen. Dit allemaal om de rest van de wereld een stap voor te blijven op militair gebied. Als het zo doorgaat, waarschuwde de Russische president Vladimir Poetin in 2017, creëert de mens mogelijk nog iets “erger dan de atoombom”. “Stel je voor”, filosofeerde de president. “Een man die kan vechten zonder enige angst, compassie, berouw of pijn.”

Dat aanpassen van soldaten begon ooit eenvoudig: met drugs. Het was een simpele manier om de concentratie en het uithoudingsvermogen van jonge mannen te versterken. Cocaïne was een populair middel in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog, Amerikaanse soldaten werden tijdens de Vietnamoorlog regelmatig op pad gestuurd met een voorraad speed en Amerikaanse piloten kregen tijdens de invasie van Irak in 2003 modafinil toegediend, een sterk anti-slaapmiddel.

Ethisch mijnenveld

Dat was al controversieel. Maar een ethisch mijnenveld wordt het pas echt als het gaat over meer indringende aanpassingen, die het lichaam van een soldaat definitief veranderen. Dit is waar human enhancement zich in de kern mee bezighoudt: het maakt van een mens een klein beetje een supermens.

Dit gebeurt op verschillende niveaus: allereerst het biologische niveau, zo doet Darpa op dit moment onderzoek naar het aanpassen van het spijsverteringssysteem van soldaten, zodat ze kunnen overleven op een dieet van gras. Maar er wordt ook gekeken naar het cognitieve niveau, bijvoorbeeld in het onderzoek naar het opnieuw aanleggen van neurale netwerken in de hersenen. Mogelijk kan dit de schietvaardigheid van een soldaat perfectioneren, of zijn geheugen zo’n boost geven dat hij in enkele maanden een nieuwe taal kan leren.

Darpa’s belangrijkste concrete prestatie tot dusver is de ontwikkeling van de brain-computer interface, waarmee iemand via hersengolven kan communiceren met een extern object. In de jaren zeventig werden er al succesvolle experimenten uitgevoerd waarbij de proefpersonen – uitgerust met een elektrodenmutsje dat ze verbond aan een computer – een computermuis door een virtueel doolhof op een scherm bewogen, slechts door er over na te denken.

De technologie om via hersengolven fysieke objecten te laten bewegen gaat snel vooruit.  Beeld REUTERS
De technologie om via hersengolven fysieke objecten te laten bewegen gaat snel vooruit.Beeld REUTERS

In de afgelopen decennia is deze technologie met sprongen vooruit gegaan. In een onderzoek dat in 2018 is uitgevoerd in opdracht van het Pentagon, wordt geconcludeerd dat hersenimplantaten waarmee soldaten drones of andere wapensystemen kunnen besturen waarschijnlijk vanaf 2050 breed inzetbaar zijn. En commando’s – die vaak de nieuwste technologieën als eerste uitproberen – lopen in 2030 mogelijk al rond met een chip in hun hoofd. Of zulke implantaten permanent zijn of ook tijdelijk ingebracht kunnen worden is onduidelijk, dat onderzoek loopt nog.

Een soldaat met een hersenimplantaat zal vast beter presteren op het strijdveld, maar zijn dit soort ontwikkelingen wel wenselijk? Volgens Ineke Malsch, gepromoveerd op de ethiek van nanotechnologie, brengt de toepassing van de brain-computer interface een groot ethisch vraagstuk met zich mee. “Het gaat hier niet alleen over een soldaat, maar ook over een mens. Door een implantaat in te brengen instrumentaliseer je iemand voor een functie, in dit geval die van gevechtsmachine”, vertelt Malsch. Daarbij komt ook nog de kwestie van lichamelijke integriteit, je verandert tenslotte iets aan iemands lichaam.

En dat is niet het enige dat een goede afweging verdient. Misschien is een soldaat wiens emoties zijn onderdrukt een stuk efficiënter als vechtmachine, maar mogelijk is die soldaat ook sneller bereid een gevangene te executeren of een groep burgers onder vuur te nemen. Emoties kunnen een handige rem zijn, en als deze onderdrukt worden begeeft diegene zich mogelijk in situaties die te riskant zijn, met alle dramatische gevolgen van dien. Ook bestaat het gevaar dat de creatie van een zogenaamde supersoldaat de bestaande hiërarchie in het leger zal ondermijnen. Wie van de groep nieuwe rekruten krijgt er een ‘upgrade’ en wie van henniet?

Splitsing in de samenleving

Dit soort ethische dilemma’s zijn niet alleen aanwezig op het strijdveld of in de legerkazerne, maar ook daarbuiten. Het is goed voorstelbaar dat iemand die dankzij een hersenimplantaat sneller keuzes kan maken of meer stressbestendig is, veel betere baankansen heeft dan iemand die niet ‘enhanced’ is. Op deze manier creëer je onbedoeld een splitsing in de samenleving tussen de ‘onaangepaste’ en de ‘aangepaste’ burger. Dit is vooral van toepassing als aanpassingen onomkeerbaar blijken: zo zegt Darpa waar het kán soldaten niet permanent biologische of neurologisch te willen veranderen, maar uit onderzoek moet nog blijken of technologie als een hersenimplantaat tijdelijk kan worden geplaatst, of dat je er voor de rest van je leven mee rondloopt.

Is het dan niet makkelijker om af te zien van deze half-mens half-machines, en gewoon te investeren in het ontwikkelen van robots die hetzelfde werk doen? Dat brengt weer een heel andere ethische discussie op gang, zegt Malsch. “Ga je de keus over leven en dood uit handen nemen van een mens en overlaten aan artificiële intelligentie?”

Tijdens de Vietnamoorlog  werd er door de legerleiding regelmatig speed uitgedeeld aan de Amerikaanse soldaten, zodat ze alert bleven tijdens de uitputtende patrouilles.  Beeld TMDB
Tijdens de Vietnamoorlog werd er door de legerleiding regelmatig speed uitgedeeld aan de Amerikaanse soldaten, zodat ze alert bleven tijdens de uitputtende patrouilles.Beeld TMDB

Een samensmelting van mens en technologie lijkt de toekomst te zijn, ondanks de ethische dilemma’s die ermee gepaard gaan. Ook Nederland bereidt zich hierop voor: in de Strategische Kennis- en Innovatieagenda 2021-2025 presenteert het ministerie van defensie vijftien technologische ontwikkelingen die de komende jaren ‘waarschijnlijk grote impact op Defensie gaan hebben’. Een van die veelbelovende ontwikkelingen is human enhancement, maar volgens het rapport is Defensie nog in de fase van het ‘verkennend onderzoek’.

Jan van Erp, hoofdonderzoeker bij onderzoeksinstituut TNO, bevestigt dat Nederland nog bezig is met het in kaart brengen van alle mogelijkheden. “Defensie moet met verschillende zaken rekening houden: wat is het nut van zo’n toepassing, is het ethisch om in te zetten, wat zijn de risico’s?”, legt van Erp uit. “Als je erover nadenkt dan loopt de maatschappij vaak al iets voorop in het experimenteren met human enhancement. Denk aan studenten die aan de ritalin zitten om zich zo te focussen op hun studie, of mensen die experimenteren met geestverruimende middelen. Buiten Defensie is het dus al snel veel vrijer en ongedwongener en minder gebonden aan regels.”

Voordat soldaten een hersenimplantaat ingebracht krijgen, zal een ethische commissie daar eerst over moeten oordelen. “In Nederland zijn we hier erg streng in”, zegt van Erp. “Al het onderzoek naar human enhancement dat door universiteiten of onderzoeksinstituten in opdracht van Defensie wordt uitgevoerd, moet aan precies dezelfde ethische regels en afspraken voldoen als al het andere medisch onderzoek in Nederland.” Daarnaast moet de Militaire Geneeskundige Autoriteit zich buigen over alle gevallen waar de lichamelijke integriteit van een soldaat wordt aangetast. De cyborgsoldaten zullen volgens van Erp – in ieder geval in Nederland – dus nog even op zich laten wachten.

Darpa, aanjager van militaire innovatie

Journalist Sharon Weinberger schreef een boek over het Amerikaanse onderzoeksinstituut Darpa, dat sinds de jaren zestig aanjager is van de nieuwste militaire snufjes. Volgens haar is het een van de meest succesvolle instellingen voor militaire innovatie ter wereld. Dit is de plek waar GPS, drones en Arpanet – de voorloper van het internet – hun oorsprong vonden.

Darpa’s succes is volgens Weinberger deels te verklaren door het feit dat het openstaat voor de gekste ideeën. “De beste Darpa-managers moeten het verlangen hebben een ­sciencefiction schrijver te zijn”, zo vertrouwde een oud-directeur Weinberger toe.

Zo is er in de jaren vijftig geïnvesteerd in plannen voor een ruimteschip dat aangedreven werd door atoombommen en vond er in de jaren zeventig zelfs een uitstapje naar de parapsychologie plaats. Een medewerker van het instituut sprak af met heksen, ging langs een congres van helderzienden in Schotland, en nodigde mentalist Uri Geller uit om te demonstreren hoe hij gedachten kon lezen.

Lees ook:

Het gevaar van de vechtrobot

Robots kunnen nuttig zijn. Maar als ze gebruikt worden op het slagveld, hoe gevaarlijk worden ze dan? Wetenschappers en mensenrechtenactivisten pleiten voor een ban op deze ‘autonome wapens’.

Gezocht: een robotsoldaat die morele keuzes maakt

Het Amerikaanse leger werkt aan robotsoldaten die volledig autonoom op pad gaan. Maar wat als zij ethische keuzes moeten maken?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden