Homo erectus.

Wetenschap

Onderzoekers weten nu wanneer de voorouder van de mens uitstierf

Homo erectus.Beeld Getty Images/Universal Images Gr

Homo erectus heeft homo sapiens niet meer meegemaakt. Zo'n 400.000 jaar geleden verdween hij langzaam van het toneel. Op een klein groepje op Java na. 

De moderne mens heeft de hele wereld veroverd, maar zijn voorganger kon er ook wat van. Homo erectus, de rechtoplopende mens, had zijn wieg twee miljoen jaar geleden in Afrika staan, maar koloniseerde vandaaruit grote delen van Azië en vermoedelijk ook Europa. 400.000 jaar geleden verdween hij langzaam van het toneel.

Op een klein groepje op Java na. In de jaren dertig groeven Nederlandse archeologen bij Ngandong, aan de oevers van de rivier Solo, fossiele resten van homo erectus op: twaalf schedeldaken en twee scheenbenen. Enkele kenmerken van de schedels en de vindplaats verrieden dat ze vrij jong moesten zijn maar de precieze ouderdom was lange tijd een heftig punt van discussie. Sommigen beweerden dat ze ‘slechts’ 27.000 jaar oud waren wat suggereerde dat deze erectus zijn nazaat, Homo sapiens, zou kunnen hebben ontmoet.

De laatste homo erectus

Dat lijkt onwaarschijnlijk, concludeert nu een team archeologen in het vakblad Nature. De resten zijn 108 à 117 duizend jaar oud. Voor zover wij weten was dit de laatste homo erectus, zo schrijven ze. En was hij zeker 50.000 jaar uitgestorven voordat de moderne mens Java betrad.

De onderzoekers hebben de oude resten opnieuw bestudeerd, samen met de vele dierlijke fossielen die destijds zijn opgegraven. Ook hebben ze de afzettingen van de rivier opnieuw onderzocht. Dat was al eens eerder geprobeerd, reageert de Nederlander Gert van den Bergh, die nu werkt aan de universiteit van Wollongong in Australië, in een e-mail aan Trouw. “Maar wij konden gebruik maken van bewaard gebleven plattegronden uit de jaren dertig. Daaruit bleek dat een klein deel van de afzetting destijds niet was afgegraven omdat hij onder een weg lag.”

Archeoloog Russell Ciochon van de universiteit van Iowa met enkele replica’s van de schedels van homo erectus die bij Ngandong zijn gevonden. Beeld Tim Schoon

Daarom konden ze de bodemlaag met moderne uraniumtechnieken dateren. Van den Bergh: “Omdat we deze methode ook op vijf andere afzettingen van de Solo hebben toegepast, hebben we nu een robuuste schatting van de ouderdom.”

Gunstige omstandigheden

Toen homo erectus zo’n anderhalf miljoen jaar geleden op het eiland aankwam, waren de omstandigheden gunstig: graslanden, met een rijkdom aan dieren en planten. Precies zoals hij in Afrika gewend was. Maar 130.000 jaar geleden veranderde het klimaat. De savanne maakte plaats voor een tropisch regenwoud, met andere flora en fauna. Erectus kon zich daar niet aan aanpassen, schrijven de onderzoekers. Omdat het eruit ziet alsof de fossielen bijeen gespoeld zijn, denken ze dat de laatste vertegenwoordigers van de stam door een overstromingsgolf zijn overvallen.

Het einde van erectus? Misschien niet helemaal. Homo sapiens moest nog verschijnen, maar homo denisova zat toen al op de eilandengroep. We weten dat het DNA van de huidige inwoners van Nieuw Guinea sporen van deze uitgestorven mensentak bevat – net zoals elke Europeaan een spoortje van de neanderthaler bij zich draagt. En denisova was wel op tijd op Java voor een ontmoeting met erectus. Jammer genoeg is uit de gevonden fossiele resten van Ngandong geen DNA meer te halen.

Lees ook hoe de vroege mens in Indonesië de oversteek naar de Filippijnen wist te maken

Bouwden ze vlotten of klampten ze zich vast aan bomen in het water?

En lees over de Nederlander Eugène Dubois die als eerste het gelijk van Darwin bewees

Hij ontdekte de javamens en verbond ons zo met de aap

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden