InterviewSara Polak

Onderzoeker: Trump gedraagt zich als een stripfiguur, juist daarom komt hij met zoveel weg

Beeld Fadi Nadrous

Donald Trump heeft tienduizenden foute of misleidende uitspraken op Twitter staan. Toch is de kans reëel dat hij opnieuw de verkiezingen wint. Hoe dat kan? Omdat hij beoordeeld wordt als cartoonfiguur, zegt onderzoekster Sara Polak.

Sara Polak weet precies waar ze was op 8 november 2016. “Ik was die avond te gast bij een evenement in filmmuseum Eye”, vertelt de Leidse universitair docent Amerikanistiek. “We bespraken films over Amerikaanse presidenten. In één van die films wordt een vrouw tot president verkozen. Op het moment dat ze klaarstaat om de eed af te leggen, verschijnt haar jeugdliefde ten tonele. Ze trouwt met hem en ziet af van het presidentschap. Toen dacht ik: Hillary gaat verliezen.”

Sindsdien probeert Polak grip te krijgen op het fenomeen Trump. Ze onderzoekt zijn gebruik van Twitter. De perfecte match met het medium van zijn tijd plaatst Trump op een lijn met zijn voorgangers Franklin Roosevelt en John F. Kennedy. Wat Roosevelt had met radio en Kennedy met televisie, heeft Trump met Twitter. Of Trump zijn voorkeursmedium net zo strategisch inzet als Roosevelt en Kennedy radio en televisie gebruikten, betwijfelt Polak. “Ik denk niet dat hij er in abstracte termen over nadenkt, maar hij heeft een intuïtie die keer op keer goed uitpakt.”

Tegelijk verschilt de Twitterpresident fundamenteel van Roosevelt en Kennedy. “Roosevelt en Kennedy worden herinnerd als figuren die eenheid brachten”, zegt Polak. “Daar droegen de massamedia radio en televisie aan bij. Het hele land luisterde en keek tegelijk. Trump heeft een symbiose met een medium dat beroemd is om de mogelijkheid tot polarisatie.”

Tot Trump was liegen een politieke doodzonde

Een punt waarop Trump zich van al zijn voorgangers onderscheidt, is de manier waarop zijn aanhang hem beoordeelt. “Voorheen golden heel strenge normen”, zegt Polak. “Liegen was een politieke doodzonde. Natuurlijk rekten politici de waarheid op. Neem bijvoorbeeld de Lewinsky-affaire. Bill Clinton zei: ‘I did not have sex with that woman’. Toen zijn leugen uitkwam, verklaarde hij dat orale seks geen echte seks is.”

Clinton ging door het stof. Trump doet dat nooit. “Er zijn als-dan-relaties veranderd”, zegt Polak. “Wanneer je als president of kandidaat op een leugen werd betrapt, dan moest je je distantiëren van wat je zei of van degene die je verkeerde informatie had gegeven. Je legde uit wat je eigenlijk bedoelde. Trump hanteert een andere logica. Toen CNN met een factcheck een leugen aantoonde, gaf hij diezelfde beschuldiging tot in de honderdste macht terug. Hij zei: ‘You are fake news’, en twitterde een gifje van iemand die een CNN logo naar de grond bokst.”

Deze taferelen zijn dagelijkse kost. De Washington Post turfde in veertien maanden 20.000 onware of misleidende uitspraken van de president. Het maakt hem niet minder populair bij zijn aanhang. “Om Trump te begrijpen, heb je niets aan de representatieve logica waarin een uitspraak wordt beoordeeld op zijn juistheid”, stelt Polak. Ze bedacht er een nieuwe term voor: cartoonlogica. “Trump gedraagt zich als een cartoonfiguur. Tekenfilms hoeven zich niet aan de natuurwetten te houden, als ze maar grappig zijn. Wile E. Coyote blijft doorrennen in de lucht als hij boven een afgrond hangt. Een kat die tegen een muur botst laat een katvormig gat achter en Lucky Luke schiet sneller dan zijn schaduw. Trump stelt voor om desinfecterend middel te injecteren tegen corona. Dat zou zo in een tekenfilm kunnen.”

Trump en spotprenten, een ideale combinatie

Tekenfilms lappen natuurwetten aan hun laars. Trump tart de politieke wetten. “In tekenfilms is iets grappig wanneer het dingen extra laat escaleren”, zegt Polak. “Dat is precies wat Trump doet. In Kenosha schiet een witte politieagent een zwarte man in zijn rug. Trump gaat erheen terwijl iedereen zegt: Kom alsjeblieft niet, want dat maakt het alleen maar erger. Voor hem maakt dat niet uit, want het is meteen wereldnieuws. Het gaat niet meer over racisme, wat er is gebeurd en hoe erg het is. Het gaat weer over Trump (net zoals dit artikel, red.).”

In haar onderzoek richt Polak zich vooral op een tweede betekenis van het woord cartoon: de spotprent. “Heel veel aanhang van Trump komt van 4Chan. Dat is oorspronkelijk een online prikbord voor stripliefhebbers en makers van strips. Amateurs en professionals. Met zijn nihilistische humor inspireert Trump hen tot het maken van spotprenten. Voor velen van hen is dat spel, geen politieke betrokkenheid. Hoe maller de politicus, hoe grappiger ze het vinden. Trump is niet alleen onderwerp van deze spotprenten, hij verspreidt ze ook via Twitter.”

Een voorbeeld van zo’n tweet is die waarin Trump de atoomknop op zijn bureau veel groter noemt dan die van Kim Jong-un. Als je door de honderdduizenden reacties scrolt kom je veel plaatjes tegen waarop de staatshoofden atoomknoppen, raketten, maar ook hun penissen (al dan niet in raketvorm) vergelijken. Veel van die reacties zijn afkeurend over Trumps tweets. 

“Of je Trumps uitspraken nou snapt of niet, of je ze leuk vindt of niet en zelfs als je ze schandalig vindt, je aandacht wordt ernaartoe gezogen”, zegt Polak. “En de frustratie van de opponenten van Trump maakt het grappig voor zijn aanhang.”

In 2016 droeg Trumps twittertalent bij aan zijn electorale succes. “Natuurlijk spelen er andere dingen mee,” zegt Polak. “Amerika heeft een ingewikkeld kiesstelsel waarin dunbevolkte staten zwaar wegen. Hillary Clinton ontketende seksisme en veel mensen stemmen standaard op de conservatieve kandidaat. Tegelijk spreekt Trump mensen aan die zich tot voorheen niet betrokken voelden. Die politiek stom en saai vinden en die het idee hebben dat de politiek er niet voor hen is.”

Nieuwe authenticiteit

Ook traditionele media spelen een rol, denkt Polak. “Mainstream media hebben de neiging Twitter als vox populi te zien. Maar op Twitter zie je vooral de extreme kanten. Sommige groepen weten precies hoe je ophef organiseert. Ze spreken af om op woensdag elf uur allemaal #HillarySucksButNotLikeMonica te tweeten. Zo wordt de hashtag trending topic. Journalisten pikken dit op en zo bereikt het de krantenlezer en televisiekijker.”

Trump speelt zijn rol als cartoonfiguur zo goed dat media hem ook als dusdanig behandelen. “Grote media vragen hem of hij de uitslag van de verkiezingen zal accepteren”, zegt Polak. “Die absurde vraag zou Mark Rutte of Joe Biden nooit krijgen. We zijn zo gewend aan alles wat Trump doet en denkt, dat we alvast vooruit denken. Daar hoeft hij niet mee te beginnen. Het kan hem zelfs op het idee brengen dat het niet accepteren van de verkiezingsuitslag een optie is.”

De geest is uit de fles als het gaat om inzet van cartoonlogica door politici, denkt Polak. Toch is ze hoopvol. “We leren ermee omgaan. In reactie op de verkiezingen van 2016 werd een nieuwe generatie vrouwen met verschillende achtergronden, geloven en seksualiteiten politiek actief. De New Yorkse politica Alexandria Ocasio-Cortez doet het goed op sociale media. Ze geeft confronterende speeches over sociale rechtvaardigheid. Ze vertelt over haar ervaringen als serveerster en biedt haar working class perspectief.

“De Republikeinen spraken schande van filmpjes waarop ze als tiener sexy danst. Dit pareert ze door te zeggen dat ze gewoon lol had. Deze nieuwe authenticiteit zou weleens het begin van een antwoord kunnen zijn.”

Lees ook:

Alles over de komende Amerikaanse presidentsverkiezingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden