InterviewGaia Vince

Onderweg naar het superorganisme: de homo omnis

Journalist Gaia Vince raakte onder de indruk van het evolutionaire succes van de menselijke soort, en schreef er een meeslepend boek over.

Ooit waren onze voorouders onbeduidende primaten op de Afrikaanse savanne. En zie ons nu eens: de talrijkste van alle diersoorten van enige omvang op de aarde – een aarde die we naar behoefte hebben aangepast. Al jarenlang schrijft de Britse journalist Gaia Vince over de problemen die dit oplevert – omgekapte bossen, vervuilde bodem, verdwenen diersoorten – én over de oplossingen waaraan zo hard wordt gewerkt. In haar nieuwste boek, ‘Vuur, taal, schoonheid, tijd’, vraagt ze zich af hoe het zover heeft kunnen komen, dat we de aarde volledig hebben herschapen. Het werd een even alomvattend als boeiend verhaal, met 400 informatiedichte pagina’s. Daarvoor ging ze helemaal terug naar de oorsprong van de mens en hoe de soort zich sindsdien heeft losgemaakt van het apenbrein en zich heeft verspreid tot in elke uithoek.

Het begon allemaal toen onze voorouders leerden een vuurtje te stoken.

“Mensen waren de eerste en enige wezens die vuur leerden beheersen om de omgeving aan te passen aan hun wensen. Zo konden we energie aanwenden buiten onszelf om. We verlengden de dag, wonnen tijd en maakten ons eten makkelijker verteerbaar door het eerst te garen. Het stelde ons in staat grotere hersenen te ontwikkelen.

“Nog altijd besteden we onze behoefte aan energie uit. Om een maaltijd te nuttigen, trekken we er niet opuit om een wild dier te bespringen en er je tanden in te zetten. Nee, we gaan naar de supermarkt waar groente, fruit en allerlei ingrediënten uit alle windstreken samenkomen. Een maaltijd kan al binnen vijf minuten klaar zijn, en dan heb je met minimale inspanning meer voedzame stoffen binnen dan wanneer je zelf je kostje bij elkaar moest verzamelen. Zelfs als we koken maken we gebruik van het collectieve brein van de groep, want in kookboeken en op YouTube vinden we hoe je de lekkerste gerechten maakt. Door die kennis met elkaar te delen, besparen we weer tijd en energie.”

En intussen veranderden we de aarde.

“Inderdaad. Geen plek op deze aarde is niet beïnvloed door mensen. We hebben deze planeet veranderd in een menselijke wereld – en dat deden we op een razend interessante manier. Het was niet dankzij één genie met een groots plan, maar bijna per ongeluk, met vallen en opstaan. We ontdekten hoe we de natuur konden temmen om meer voor elkaar te krijgen dan onze spierkracht ooit zou kunnen. We leerden informatie door te geven en ontwikkelden taal. We gingen samenwerken met vreemdelingen. We maakten dingen interessanter en mooier. We zochten naar betekenis in wat we deden. We gingen op zoek naar waarheid en probeerden de wereld om ons heen te begrijpen. Onze genen, onze omgeving en onze cultuur vormen een ‘evolutionaire drie-eenheid’ die elkaar voortdurend versterkt.”

Is het eigenlijk niet wat vreemd om te praten over ons evo­lutionaire succes, terwijl we ons midden in een ver­woestende pandemie bevinden?

“Ja, dat is het in zekere zin wel. Maar als we iets meer afstand nemen tot het nieuws, valt op dat we veruit de meeste oorzaken voor dodelijke infectieziekten hebben overwonnen. We leven nu langer, gezonder en comfortabeler dan ooit. Er is natuurlijk altijd wel iets, maar als soort zijn we nog altijd vreselijk succesvol.”

Maar door dat succes hebben we ons nu flink in de nesten gewerkt.

“Klopt. Een van de oorzaken van dat succes is onze sociale aard: we werken samen, op vrijwillige basis, zoals we nu ook grotendeels thuisblijven zonder dat een politieagent ons met een pistool dwingt thuis te blijven. Intussen zetten wetenschappers alle geografische grenzen en taalbarrières opzij om samen snel nieuwe behandelingen en een vaccin te ontwikkelen. Welke soort doet zoiets nu? Daarom zijn wij niet alleen het probleem, maar ook de oplossing.”

Uw boek doet denken aan ‘Sapiens’ van Yuval Noah Harari: een meeslepend verhaal over de geschiedenis van de mens­heid, uitmondend in een bespiegeling op onze toe­komst.

“Klopt, maar ik zie ook verschillen. Harari schrijft vanuit een sterk moreel standpunt, ik baseer me meer op wetenschap. Hij beschrijft onze geschiedenis in termen van revoluties, ik zie haar eerder als opeenvolgende evoluties.”

Een ander verschil: Harari stelt dat wij ons door de geschiedenis heen geploeterd en geblunderd heb­ben, u roept juist ontzag op over ons aanpas­sings­ver­mo­gen.

“Ja, dat is waar. Ik geloof niet dat wij mensen slecht zijn, of vernietigers van de aarde. Alle steden en alle akkerlanden die er zijn, hebben wij gemaakt, dus laten we alsjeblieft niet alleen kijken naar wat er verkeerd gaat. Is het niet waanzinnig fascinerend om te beseffen waarom we ons zo volstrekt anders gedragen dan alle andere dieren, en waarom we zo’n buitengewone soort zijn geworden? Wij verlieten onze ecologische niche: geen andere diersoort heeft dat gedaan. Wij zijn ook de enige soort die vooruit kan plannen. Wij waren – en dit is ook uniek – in staat om niet te worden beperkt door onze vijandige omgeving en hebben haar veranderd. En om dat te doen, gingen we samenwerken en kennis doorgeven. Wij mensen zijn eigenlijk best wel ongelooflijk!”

Toch is de tijdgeest wat somber. Veel mensen in het Westen leven met een zwaar gemoed over de toekomst.

“Dat zie ik ook. Wij hebben de planeet veranderd en veiliger gemaakt, zodat wij kunnen floreren. Welnu, als zorgen om het menselijk welzijn je eerste zorg is – en dat is hoe ik het zie – dan hebben we toch echt iets om te vieren. Dus: hoera!” (Ze klapt in haar handen.)

Maar, zeggen de pessimisten, we hebben wel diersoorten weggevaagd en we bedreigen complete ecosystemen.

“En daar hebben ze geen ongelijk in. Maar: u kunt naar de supermarkt lopen zonder te worden aangevallen door een sabeltandtijger. Dat noem ik winst.”

U ontkent toch niet dat er ecologische schade is?

“Zeker niet. Kijk, zeker sinds de jaren vijftig gaan ecosystemen hard achteruit. Dat zie ik vooral als een probleem wanneer dit een bedreiging vormt voor het menselijk welzijn. Maar dát we de aarde hebben veranderd, is op zichzelf niet slecht – sterker, ik geloof eerder het tegendeel. Het is pas slecht wanneer het menselijk lijden veroorzaakt. Zo kan klimaatverandering leiden tot de gedwongen verhuizing van miljoenen mensen, en omdat we wilde dieren niet met rust laten en een virus hebben laten overspringen van een vleermuis naar een mens, zitten we nu met een pandemie. Zulke problemen zijn zeer ontwrichtend.”

Beeld Phil Fisk- RV

Gaia Vince is freelance wetenschapsjournalist voor onder meer de Britse krant The Guardian, en presentator van radio- en tv-programma’s over wetenschap en milieu. Voorheen werkte ze op de redactie van Nature en New Scientist. ‘Vuur, taal, schoonheid, tijd: Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd’ is haar jongste boek. Daarvoor schreef zij ‘Adventures in the Anthropocene: A Journey to the Heart of the Planet’, waarvoor ze tweeënhalf jaar rondreisde langs de ‘frontlinies’ van het Antropoceen, ofwel het tijdperk van de mens. Met dit populair-wetenschappelijk boek won zij een prestigieuze prijs van de Royal Society.

Toch bent u hoopvol over de toekomst. Waarom?

“Onze problemen zijn grotendeels neveneffecten van ons ongekende succes als soort. Niemand kiest er opzettelijk voor om het klimaat eens lekker te ontregelen. Nee, het klimaat verandert doordat we er zo bedreven in werden om energie aan te wenden om de dingen te doen die we waardevol vinden. Ook deze coronacrisis is niet bewust gecreëerd. Als iemand eenmaal een ziektekiem heeft opgelopen, kan die zich snel verspreiden doordat we zulke fantastische steden hebben gebouwd en dankzij het vliegtuig iets van de wereld kunnen zien. Dit zegt mij dat wij ook beschikken over de inventiviteit om nieuwe problemen op te lossen.”

Voelt u zich dan niet moedeloos bij alle tegenslagen en ellende die u in de krant leest?

“Ik schreef dit boek terwijl mijn land afdreef naar een brexit, Trump aan de macht kwam en een stroom vluchtelingen naar Europa trok. Al die nieuwsberichten kunnen ons volledig in beslag nemen, zoals we ons nu machteloos voelen terwijl een pandemie om zich heen grijpt. Dan is het verleidelijk om te denken dat alles slechter gaat en dat de wereld ten onder gaat. Maar laten we het in perspectief plaatsen. Dat is moeilijk, omdat wij niet geëvolueerd zijn om direct over lange termijnen na te denken. Maar proberen we het, dan zien we dat onze problemen niet meer zijn dan rimpelingetjes in een pad dat al heel lang naar iets beters leidt.”

Is onze soort niet juist zo succesvol en omvangrijk gewor­den, dat we misschien ten onder gaan aan ons succes?

“Onze culturele evolutie is een lang en traag proces vol opeenstapelingen van ideeën: over hoe we samenleven, over wat we wel en niet eten, over hoe we ziekten tegengaan. Tijdens dat proces ontstaat steeds meer kennis, meer complexiteit en meer diversiteit in onze samenlevingen. Die culturele evolutie versnelt, zo blijkt telkens weer, als de bevolking groter is en als de leden meer met elkaar verbonden zijn. Waarom? Omdat ideeën dan meer met elkaar kruisen. We zagen het zo’n 30 tot 40 duizend jaar geleden in Europa, toen er veel grotschilderingen en andere kunstwerken ontstonden.

“Eenzelfde culturele explosie zien we nu weer met een wereldbevolking van liefst 7,5 miljard, een teken van buitengewoon succes. Zie eens hoe snel we informatie uitwisselen via Google, Facebook of YouTube. En het mooie is: we stellen ons steeds minder op als lid van een clan, familie of land, maar als lid van een mondiale mensheid. We zijn nu op weg naar een superorganisme, Homo omnis: een mondiaal verbonden stedelijke soort, die vrijwel alles kan en zijn handelen uitbesteedt aan machines en zijn denken aan computers. Het is echt ongekend. Wat een fascinerende tijd om te leven.” 

Gaia Vince

Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd
Atlas Contact 400 blz. € 26,99

Lees ook:

Algoritmes maken de mens niet overbodig: Harari is te pessimistisch

Grote denkers openen ons de ogen, maar wat zien zij zelf over het hoofd? Vandaag: Hans Achterhuis over de blinde vlekken van Yuval Noah Harari.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden