Klimaatverandering

Niets is zo moeilijk te voorspellen als een flinke regenbui

Een stevige hoosbui in het centrum van Den Haag. Beeld ANP
Een stevige hoosbui in het centrum van Den Haag.Beeld ANP

Een zware hoosbui hoort bij de nieuwe zomer. Maar hoe precies, dat blijkt nog een lastig verhaal.

Joep Engels

Na drie extreem hete, droge zomers leert Nederland nu een andere kant van de klimaatverandering kennen. De nieuwe zomer kan ook extreem nat zijn. Juni zat met 94 millimeter al ruim boven het gemiddelde van 66 millimeter en juli lijkt van plan daar niet voor onder te willen doen. En het regent niet zomaar, het water komt geregeld met bakken uit de lucht.

Dat is ook wat de klimaatmodellen voorspellen. Als de atmosfeer opwarmt, kan ze meer vocht bevatten. Bij elke graad die er bij komt, kan er zeven procent extra vocht bij. Dus als een wolk zijn water kwijt wil, komt er in een opgewarmde wereld gemiddeld meer naar beneden.

Maar, zegt Peter Siegmund van het KNMI, voordat het gaat regenen, moet aan een aantal condities zijn voldaan. Een lage luchtdruk, een instabiele atmosfeer. “Vorig jaar hadden we veel oostenwind. Toen was het recordwarm, en toch maar weinig neerslag.”

Regenbui met regenboog boven zee gezien vanaf het strand van Callantsoog. Beeld Buiten beeld
Regenbui met regenboog boven zee gezien vanaf het strand van Callantsoog.Beeld Buiten beeld

Klimaatscenario’s

Er is namelijk nog een vuistregel: wereldwijd geeft elke graad opwarming twee procent meer verdamping. Siegmund: “De lucht bevat wel overal zeven procent extra vocht, maar dat betekent nog niet dat al dat water ook meteen naar beneden komt. Alle regenwater moet immers ooit ergens zijn verdampt. Dat verdampen vergt energie en er komt bij één graad opwarming maar energie vrij voor twee procent extra vocht. Oftewel, die extra regen valt niet altijd, en niet altijd hier.” Volgens twee van de vier klimaatscenario’s van het KNMI valt er in de toekomstige zomers, vanwege een toenemende oostenwind, zelfs iets minder neerslag dan voorheen.

Maar als het valt, kan de intensiteit van de bui soms ongekend zijn.

Als in een wolk de waterdamp condenseert tot druppels, komt de verdampingswarmte weer vrij. De lucht in de wolk warmt daardoor op, zet uit, wordt lichter (voor de preciezen: het soortelijk gewicht wordt kleiner) en stijgt op. “Als er meer vocht condenseert, warmt de wolk extra op en stijgt sneller. Het is de wet van Archimedes. Vergelijk het met een bal die je onder water duwt. Hoe lichter de bal, des te hoger veert ie op uit het water. Door het versnelde opstijgen, komt de wolk sneller in hoge, koude luchtlagen en condenseert de damp ook sneller. En regent de wolk sneller leeg.”

Een fietser in een ondergelopen straat in Kockengen. Beeld ANP
Een fietser in een ondergelopen straat in Kockengen.Beeld ANP

Condensatiewarmte

Als het dan niet waait, kan het gebeuren dat de bui heel lokaal blijft en men er op een kilometer afstand niets van merkt. Maar de combinatie heftige bui en nauwelijks wind is geen fenomeen van de klimaatverandering, zegt hij. “Deze ochtend trokken de buien juist weer snel over.”

Dit verhaal heeft het KNMI recent genuanceerd. Als de atmosfeer opwarmt, warmen de hogere luchtlagen nog iets meer op dan de lucht bij het aardoppervlak. En stijgt de wolk niet zo hard en hoog als eerst gedacht. “We weten het niet precies”, zegt Siegmund, “maar wellicht heft dit effect - van de warmere bovenlucht - het gevolg van meer vocht en meer condensatiewarmte voor een deel op. Het zou dus kunnen dat de sterkte van extreme buien minder snel toeneemt dan gedacht.”

Niets is zo ingewikkeld als een regenbui, zegt hij. “Temperatuur, dat is relatief gemakkelijk. Wind is al een stuk lastiger. Maar een bui voorspellen: dat is moeilijk.”

Weerwaarschuwingen

Eén van de taken van het KNMI is om te waarschuwen voor gevaarlijk weer: zware regen- of onweersbuien, windstoten of extreme hitte. Code geel betekent: wees alert. Bij code oranje kan het gevaarlijk worden of overlast geven. En bij code rood is de boodschap: doe iets. Het naderende weer kan levensbedreigend zijn of zware overlast geven.

Voor elk weertype zijn er criteria voor de codes. Een verwachte hoosbui van meer dan 30 millimeter in een uur krijgt code geel. Bij meer dan 50 millimeter wordt het oranje. Windstoten van meer dan 100 kilometer per uur, of een maximum van meer dan 38 graden krijgen ook code oranje. Voor code rood gelden dezelfde criteria als voor code oranje, maar code rood (het weeralarm) wordt afgegeven in overleg met andere instanties, en naar gelang de omstandigheden (bijvoorbeeld met de ANWB als het extreme weer de avondspits dreigt te ontregelen).

Het KNMI geeft jaarlijks vijf à tien keer code oranje af, en één of twee keer code rood.

Van sommige weertypes, zoals een extreme onweersbui, is moeilijk te voorspellen waar en wanneer die precies zal plaatsvinden. Zo’n bui ontwikkelt zich slechts enkele uren voordat hij losbarst en treft ook een klein gebied. Het KNMI werkt aan een signaleringssysteem dat mensen preciezer waarschuwt. Een systeem dat lijkt op NL-Alert, zei een woordvoerder zondag. Maar hoeveel preciezer, daar kon het KNMI maandag geen helderheid over verschaffen.

Lees ook:

Onweer krijgt hulp uit de ruimte

Voor de cumulonimbus, ook wel bekend als de koning der wolken, zijn slechts drie ingrediënten nodig: een instabiele atmosfeer, een zetje in de juiste richting en voldoende vocht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden