Déjà vuVenus

Nabije planeet die de kijk op het heelal veranderde

Galileo Galilei (1564 - 1642)Beeld Getty Images

Venus was altijd de helderste van alle met het blote oog zichtbare planeten. In opeenvolgende beschavingen werd ze genoemd naar ­godinnen, meestal die van de liefde en de schoonheid. De Romeinen maakten er Venus van.

Door de uitvinding van de telescoop en het zorgvuldig observeren van de planeet werd ruim vier eeuwen geleden duidelijk dat het heelal anders in elkaar zat dan algemeen werd aangenomen. Begin deze week ging dat beeld opnieuw aardig op zijn kop: in de atmosfeer van Venus komt in hoge concentraties fosfine voor, mogelijk geproduceerd door eencellig leven.

Terug naar ruim vier eeuwen ­geleden: rond 1610 kreeg de Italiaanse geleerde Galileo Galilei de beschikking over de in de Nederlanden uitgevonden telescoop. Die wist hij te perfectioneren en goed te gebruiken. Galilei bekeek en beschreef het oppervlak van de maan. Bovendien ontdekte hij vier manen van Jupiter.

De schijngestalten van Venus

Galilei keek, zag, tekende én doordacht. Hij nam de schijngestalten van Venus waar. Net als bij de maan vertoonde deze planeet zich soms vol aan de hemel en dan weer half of als een dunne sikkel. De oplettende geleerde ontdekte bovendien dat de volle Venus kleiner was dan de andere. Dat kon onmogelijk als de planeet om de aarde draaide.

De waarneming ondersteunde de theorie van de Poolse astronoom Nicolaas Copernicus, die al had gesuggereerd dat Venus schijngestalten had en dat de aarde net als de andere nabije planeten om de zon draaide. Galilei geloofde daar al sterk in. Nu had hij ­ondersteunend bewijs.

Dat inzicht ging in tegen alles wat de kerk als waarheid over schepping en de aarde als middelpunt uitdroeg. Copernicus’ werk belandde kort daarna op de index met verboden boeken. Galilei kreeg een verbod om nog verder te doceren en te publiceren. Nog later werd hij gedwongen om zijn steun voor Copernicus te herroepen en kreeg hij huisarrest.

Rond de polen van de planeet moest leven mogelijk zijn

Veel later begon het speculeren over leven op Venus, relatief dichtbij en als planeet ongeveer even groot als de ­aarde. De Britse astronoom en popularisator van de sterrenkunde Richard Proctor hield het in 1870 voor mogelijk. Rondom de evenaar van Venus was het volgens hem te heet. Maar rond de polen van de planeet moest ­leven mogelijk zijn, dacht Proctor. In welke vorm wist hij niet precies.

De Zweedse chemicus en Nobelprijswinnaar Svante Arrhenius introduceerde in 1918 een heel ander beeld van Venus. Volgens hem waren de omstandigheden op de planeet ongeveer overal gelijk. Het oppervlak van het hemellichaam was in zijn ogen bedekt met één groot, groen moeras met omstandigheden vergelijkbaar met het Carboon op aarde (300 tot 350 miljoen jaar geleden). Mensachtige wezens konden het daar onmogelijk uithouden, lagere vormen van leven wel degelijk.

Losjes leunend op dit soort wetenschappelijke theorieën lieten schrijvers hun fantasie de vrije loop. De Britse filosoof en auteur Olaf Stapledon liet de bewoners van de aarde in ‘Last and First Men’ (1930) vanwege een dreigende botsing met de maan vluchten naar Venus. Ze troffen er een planeet die grotendeels bestond uit oceanen met huiveringwekkende tropische stormen. Meer dan bijbelse buien speelden ook een rol op het bewoonbare Venus in ‘The Long Rain’ (1950) en ‘All Summer in a Day’, korte verhalen van de Amerikaanse schrijver Ray Bradbury.

Vrij kort daarna hielp de ruimtevaart de mensheid aan betere inzichten over het klimaat op Venus. Die ­informatie maakte leven een stuk ­onwaarschijnlijker: het werd duidelijk dat de temperatuur op de planeet kon oplopen tot 500 graden Celcius en dat de luchtdruk er zo’n honderd keer ­hoger was dan op aarde. Wellicht laat nader onderzoek naar de fosfine bij ­Venus dat beeld nu opnieuw kantelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden