Placebo-effect

Mineralen als echte ordescheppers in de chaos: Heb je met rhodoniet meer succes in de liefde?

null Beeld colourbox
Beeld colourbox

Mineralen vinden meer aftrek dan ooit. Waarom is hun aantrekkingskracht zoveel sterker nu? Kan wetenschap dat verklaren?

Monique Siemsen

De handel in mineralen groeit. Acht jaar geleden waren er in Nederland 55 webshops die mineralen aanboden, nu zijn dat er 231, volgens cijfers van de Kamer van Koophandel. De sterkste stijging in de verkoop vond plaats in de laatste twee jaar.

Verkopers prijzen de magische eigenschappen van de gesteenten aan. Volgens de informatiesites van de groothandel en de bijgeleverde kaartjes in de winkeltjes heb je met rhodoniet meer succes in de liefde en krijg je van agaat meer zelfvertrouwen. Maar is dat eigenlijk wel mogelijk? Kan de chemische samenstelling van een gesteente ervoor zorgen dat specifieke, individuele klachten verholpen worden?

Daar heeft de wetenschap weinig aanwijzingen voor. Mineralen mogen in Nederland dan ook geen medicinaal predicaat krijgen. Er is geen enkele wetenschappelijke basis voor de gezondheidsclaims van mineralen, zegt Hanco Zwaan, geoloog en directeur van het Nederlands Edelstenen Laboratorium. “De elektromagnetische straling is vrijwel nihil. Er is te weinig activiteit van elektronen, die voor een werking zou kunnen zorgen. Mineralen zijn stabiel. Er is geen reactie die kan plaatsvinden, door contact met onze huid of door een steen onder je kussen te leggen.”

“Neem graniet: dat ontstaat door een magmatisch proces – het stollen van vulkanisch materiaal – en wanneer dat eenmaal is gevormd en zich op kamertemperatuur bevindt, gebeurt er niets meer mee. Je moet echt maatregelen nemen om mineralen te laten reageren. Zo reageert marmer bijvoorbeeld wel met een sterk zuur. En kan verrijkt uranium radioactiviteit vertonen. Maar dat gaat niemand op de huid toepassen.”

Sommige mineralen zijn in staat tot fluorescentie; zonlicht dat erop valt weerkaatsen ze niet alleen, het licht wordt deels geabsorbeerd en vervolgens met een andere golflengte weer vrijgeven. Dat proces is te zien, in het donker met een UV-lamp, als het oplichten of gloeien van de steen in verschillende kleuren. Deze ‘fotonische activiteit’ heeft echter geen bewezen effect op het menselijke welzijn. Het wordt gewoon mooi gevonden.

Stenen die door zonlicht zijn opgewarmd kunnen uiteraard wel prettig aanvoelen op de huid. Ook juist de koelte of de gladheid van een steen kan bijdragen aan een fysiek welbevinden van mensen. Geologisch is er echter geen aanwijzing dat specifieke stenen ook specifieke klachten kunnen verhelpen.

Prehistorische aantrekkingskracht

Aantrekkingskracht hebben de mineralen altijd gehad. In de prehistorie maakten Neanderthalers al wapens en gereedschappen uit kwarts en vuursteen. In de steentijd tooide men zich met kralen van barnsteen en in zowel de ijzertijd als de bronstijd waren limoniet en hematiet populair vanwege de metalen die ze bevatten.

Het gebruik van mineralen als sieraden nam vanaf dan alleen maar toe. De Romeinen gingen mineralen gebruiken als pigment voor verf en make-up, maar ook als geneesmiddelen en amulet. In de oudheid waren mensen er al van overtuigd dat stenen bijzondere en magische eigenschappen beschikten, zegt archeologe Dorothee Olthof. “De Romeinse wetenschapper Plinius schrijft in zijn Naturalis Historia dat kinderen baat hebben bij barnsteen als ze het gesteente als amulet dragen. Bovendien zou barnsteen helpen tegen paniekaanvallen en plasproblemen, zowel in een drankje als op het lijf gebonden. Diamant was ook al zo nuttig, volgens Plinius: het maakte gifstoffen onwerkzaam, verdreef aanvallen van waanzin en bevrijdde de geest van ongegronde angsten. En zo waren er nog wel meer magische toepassingen van stenen, niet alleen bij de Romeinen, maar ook in eerdere tijden. Maar daar hebben we in onze streken geen schriftelijke bronnen voor.”

De aantrekkingskracht van mineralen beperkte zich niet tot Europese beschavingen. De Maya’s en Azteken dolven al diamant en smaragd. Ook jade nam een belangrijke plek in voor de Maya’s. Vooraanstaande Maya’s lieten hun tanden afslijpen en vervingen die door exemplaren van jade. Hoe groener de glimlach, hoe belangrijker je was. En ver voor de Maya’s verklaarden de oude Egyptenaren lapis lazuli heilig en goddelijk. Cleopatra schijnt verpulverde lapis lazuli als oog-make-up te hebben gebruikt. En het dodenmasker van Toetanchamon was rijkelijk gedecoreerd met de blauwe steen.

Vrouwen waren de grootste afnemers

De magische aantrekkingskracht van mineralen is dus van alle tijden en windstreken. Maar dat verklaart niet de huidige toename in de verkoop van mineralen. Volgens statistieken van de groothandel was de grootste afnemer de werkende vrouw tussen de 30 en 50 jaar. Deze was tot 2021 goed voor 80 procent van de afname van mineralen. Maar dat percentage is sterk dalende. Ook de alternatieve therapeut heeft de mineraal ontdekt; dit jaar alleen al bestelden meer dan 8000 therapeuten mineralen om hun cliënten bij te staan bij kwalen.

En dan is er de jongste groep consumenten: meisjes in de leeftijd van 13 tot 18 jaar die in snel tempo de spirituele winkels van hun voorraden afhelpen. Toen in februari van dit jaar een Amerikaanse influencer op TikTok een filmpje maakte over moldaviet, veroorzaakte dit een run op het spul in de Nederlandse winkels. Binnen veertien dagen was er geen brokje moldaviet in Nederland te verkrijgen en steeg de inkoopprijs van 3 euro naar 15 euro per gram.

De steen geeft grip op het leven

Om de toenemende populariteit van de laatste twee jaar te verklaren, kijken we naar de sociale wetenschappen. Madelijn Strick is sociaalpsycholoog aan de Universiteit Utrecht. Dat mineralen zich kunnen verheugen in zo’n grote populariteit verbaast haar niet. “Het is een basale menselijke behoefte om controle te willen uitoefenen over eigen lot en omgeving. Orde in de chaos scheppen, hoort daar ook bij. Als er meer chaos is in het leven, neemt ook de behoefte toe om daar wijs uit te worden. Het geloof in de magische werking van stenen kan voorzien in de behoefte om meer grip te krijgen op het leven. Het is een heerlijke gedachte dat je met de juiste steen er zelf voor kunt zorgen dat je gezonder wordt, of meer voorspoed kunt afdwingen.”

Strick ziet een verband tussen maatschappelijke onrust en de behoefte aan mineralen als toverstaf. “Ons leven is altijd onzeker geweest. Daar kwamen de laatste jaren factoren bij kijken als globalisering, klimaatcrisis en de regering Trump. Kijk je naar de laatste twee jaar specifiek, dan zie je de coronacrisis. Die zorgde voor een existentiële bestaansonzekerheid bij veel mensen. Als je dan met een mineraal het gevoel krijgt dat je dreigend ongeluk kunt afwenden, dat je beschermd bent tegen rampspoed, geeft dat enorme psychologische voldoening. Dat is een placebo-werking, maar wel één die je niet moet onderschatten.”

Zo’n placebo-effect is nuttig. Maar het is zaak, zegt Strick, om nuchter tegenover een product als mineralen te blijven staan: “Als de stenenverzameling bij een hobby en gewone bewondering blijft, is dat gezond en positief. Maar als je afhankelijk wordt van het gevoel dat een mineraal je geeft, je alsmaar meer stenen nodig hebt om je nog veilig te voelen en je budgetten gaat overschrijden, dan is er sprake van een verslaving.”

Wat zijn mineralen?

Mineralen worden in de geologie gedefinieerd als vaste stoffen die in de natuur voorkomen en een homogene samenstelling en structuur hebben. Ze worden gevormd door geologische en biologische processen, zoals grote druk en hitte. De meeste hebben een regelmatige interne structuur in de vorm van een kristalrooster, maar dat hoeft niet per se. Zo wordt de vloeistof kwik, ook als een mineraal beschouwd, evenals metaalhoudende ertsen.

In de mineralenhandel hebben we het over gesteenten als amethist, kwarts, amazoniet, agaat en onyx, al dan niet in geslepen of gepolijste vorm. In de mineralenwinkels beginnen de prijzen voor deze knuffelstenen bij een paar euro. Vaak per gram. Zo heb je een stukje amazoniet van 2 vierkante centimeter voor 6 euro. De prijzen zeggen meer over de markt dan over de zeldzaamheid van mineralen. Graniet, kwarts en bergkristal zijn veel voorkomende stoffen. Zo’n twee derde van de aardkorst is ermee bedekt en ze worden met tonnen tegelijk gedolven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden