Wetenschappelijk onderzoek

KNAW: Maak een eind aan de gekte in het wetenschapsbedrijf

Concentratie in de universiteitsbibliotheek in Utrecht.Beeld Werry Crone

De overheid moet fors meer investeren om ruimte te geven voor ongebonden onderzoek en om de huidige gekte in het academisch bedrijf tot bedaren te brengen.

Breng de balans terug tussen vrij onderzoek, dat door wetenschappelijke nieuwsgierigheid wordt gedreven, en strategisch onderzoek, dat economische of maatschappelijke doelen moet dienen. En zet een fonds op waarmee (jonge) wetenschappers kennis kunnen ontwikkelen zonder van project naar project te struikelen.

Dat zijn de belangrijkste aanbevelingen in een nieuw advies van de Akademie van Wetenschappen (KNAW) aan het kabinet. De roep van wetenschappers om vrijheid is vaker gehoord. Die komt nu echter niet van vergrijsde professoren die niet gestoord willen worden, maar van een heel veld dat in een tredmolen terecht is gekomen. Het academisch bedrijf van wetenschappelijk onderzoek loopt vast, en daarmee de kennisontwikkeling die de basis is van de Nederlandse economie.

Een commissie van de KNAW, geleid door de Utrechtse hoogleraar Bert Weckhuysen, heeft in Nederland en daarbuiten gekeken naar oorzaken en oplossingen. Nederland, zegt de commissie-Weckhuysen, heeft de balans verstoord tussen het ongebonden onderzoek en het strategisch onderzoek. Een steeds groter deel  van de overheidsgelden voor kennisontwikkeling gaat naar programma's die een voorgeschreven thema hebben, bijvoorbeeld bedoeld om grote maatschappelijke vraagstukken op te lossen zoals klimaatverandering, vergrijzing, digitalisering. 

Belangrijk onderzoek, zegt de commissie, maar NWO, de grootste onderzoeksfinancier namens de overheid, heeft er inmiddels tweemaal zoveel budget voor als voor ongebonden onderzoek. Dat komt niet door NWO, maar door de overheid die een steeds groter deel van haar middelen strategisch wil inzetten. Daar komt bij dat die strategische programma’s beslag leggen op een groeiend deel van de eigen middelen van universiteiten. Want als je een subsidie toegekend krijgt, moet jouw universiteit daar het nodige bijpassen. 

Meer geld voor ongebonden onderzoek

Breng de balans terug door de budgetten voor ongebonden en voor strategisch onderzoek even groot te maken, adviseert de KNAW. En dan niet door herschikking van middelen, maar met extra geld voor ongebonden onderzoek. Dat vergt zo'n 500 miljoen per jaar. 

De loopbaan van wetenschappers wordt nu vooral bepaald door de onderzoekssubsidies die ze binnenhalen, bij NWO of bij andere financiers, zoals de EU. Gevolg is dat die financiers zoveel aanvragen binnenkrijgen dat ze zelfs de allerbeste niet allemaal kunnen honoreren, dat wetenschappers heel veel tijd moeten besteden aan het schrijven van (kansarme) subsidieaanvragen, en dat ze van het ene gehonoreerde projectje naar het andere moeten springen. 

Projectificering, noemt de commissie-Weckhuysen dat, en die zorgt voor een verlies van tijd, geld, energie en motivatie. Het oververhitte systeem moet worden gekoeld. Advies: richt een permanent fonds op, waarmee de universiteiten zelf talentvolle wetenschappers kunnen ondersteunen, zodat die minder afhankelijk worden van externe financiers. De KNAW denkt aan een fonds van 1 miljard per jaar.

Dat klinkt als veel geld, maar ook minister van onderwijs en wetenschappen Ingrid van Engelshoven heeft al gezegd dat zo'n investering nodig is om de problemen in het wetenschappelijk bedrijf op te lossen. Bovendien investeert Nederland uit publieke en private middelen nog altijd minder dan het volgens dit kabinet zou moeten doen. Doel was om 2,5 procent van het bruto binnenlands product te investeren in kennisontwikkeling. Dat haalt Nederland lang niet; er moet jaarlijks nog 3,6 miljard bij.

Lees ook:

Ons systeem van kennisproductie loopt vast door te complexe geldstromen

Nederland heeft wetenschap van wereldklasse, maar is hard doende die te ondergraven. Omdat het te weinig investeert in kennis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden