InterviewErfgoed

In de strijd tussen bisschop en ridders verrezen vele kastelen

Kasteel de Hunenborg in Volthe, in Noordoost-Twente, in 2019.Beeld Albert Speelman

Overstichtse ridders vochten vanuit versterkte burchten het middeleeuwse gezag van de bisschoppen aan. De sporen zijn talrijk, ontdekte onderzoeker Diana Spiekhout.

In Noordoost-Nederland stonden veel meer kastelen dan tot dusver aangenomen. Liefst 134 resten van middeleeuwse gebouwen en verdedigingswerken heeft onderzoeker Diana Spiekhout in kaart gebracht. Spiekhout promoveerde deze week aan het Kenniscentrum Landschap van de Rijksuniversiteit Groningen. Haar onderzoek naar de bouw, de functie van zo’n vesting in het landschap en geschreven bronnen schetst een uniek beeld van een woelige geschiedenis.

Vanaf de slag bij het Overijsselse Ane in 1227 tot aan het einde van de veertiende eeuw is er in de regio Oversticht een wildgroei aan kastelen. Edelen maken misbruik van een aantal politiek zwakke bisschoppen, zegt Spiekhout. Voor de adel zijn kastelen en verdedigingswerken statussymbolen van waaruit zij hun macht verder uitbouwen.

Oversticht beslaat tussen 1050 en 1450 bijna het hele noordoosten van Nederland en korte tijd zelfs een deel van Duitsland. De provincies Overijssel en Drenthe, de stad Groningen en omliggende landerijen, een stukje Friesland en de omgeving van Bentheim, vlak over de grens bij Overijssel, staan onder toezicht van de bisschop van Utrecht. Kerk en staat zijn in de middeleeuwen niet gescheiden. Een bisschop is niet alleen kerkvorst, maar ook prins. Hij krijgt wereldlijke rechten van de koning en beschikt over een eigen leger om zijn bezit te verdedigen.

Chaos

Maar als een zwakke bisschop niet in staat is om de orde te handhaven, ontstaat al snel chaos. Edelen bouwen hun eigen kastelen en vestigingen, meestal omgeven door uitgebreide verdedigingswallen en grachtenstelsels. “Die roofridders worden gevreesd”, zegt Spiekhout. “Berucht zijn de heren van Kuinre, die zich bezighouden met piraterij aan de monding van het riviertje de Kuinder, die toegang geeft tot de Zuiderzee. In Drenthe en de omgeving van Groningen is sprake van grote onderlinge concurrentie waardoor een nieuwe orde ontstaat.”

De handelssteden in het gebied hebben behoefte aan stabiliteit. Die komt er met het aantreden van bisschop Frederik van Blankenheim in 1393. Hij ontdekt al snel hoe groot zijn territorium is en wil het bisschoppelijk gezag herstellen. Dankzij oorlogen en diplomatieke samenwerking met Zwolle, Deventer en Kampen krijgt hij het voor elkaar om Oversticht terug te winnen. 

“De bisschop dwingt de edelen in het gareel. Voortaan mag een edelman een mooi landgoed hebben, maar hij mag het niet verdedigen. Daarom nemen tijdens de heerschappij van Frederik de adellijke huizen met verdedigingswerken in aantal af en komen er meer kastelen van de kerkvorst bij.” 

Frederik leverde een enorme prestatie, zegt Spiekhout. “Hij bestuurde een groot deel van Nederland en zijn invloed was groot. Wat dat betreft verdient hij een prominentere plaats in de geschiedenis.”

De interesse in kastelen begon al vroeg voor de promovenda. In haar woonplaats Eelde ligt het oude kasteel De Waterburcht. “Dat vond ik altijd al interessant, maar niemand kent het. Zelfs de inwoners van het dorp denken bij De Waterburcht alleen aan de gelijknamige bowlingbaan die er vlakbij ligt. Van het oorspronkelijke verhaal weten ze niet veel.”

Luchtfoto’s

De Waterburcht is een plek waar in de middeleeuwen waarschijnlijk een toren en een voorburcht met verschillende gebouwen hebben gestaan, omringd door grachten. Dat blijkt uit luchtfoto’s die de Britse luchtmacht vlak na de Tweede Wereldoorlog maakte van de omgeving van vliegveld Eelde. “Je ziet de reliëfs van zeven ringen achter elkaar en ergens anders liggen vijf ringen. Dat waren grachten die de vijand moesten tegenhouden”, zegt voorzitter Miriam van Dijk van de projectgroep Kasteel De Waterburcht. Er stond een toren en vele eeuwen later is daar in de buurt een adellijk huis gebouwd. 

De Waterburcht past in de geschiedenis van Eelde en Paterswolde, waar een hele gordel lag van landgoederen. Hoewel een deel van het oude kasteelterrein is bebouwd, is de kern met de ringen onaangetast. De motte, de heuvel waarop de toren stond, is een rijksmonument.

De projectgroep zamelt geld in voor meer archeologisch onderzoek. Het kasteel moet een landelijk informatiepunt over middeleeuwse verdedigingswerken worden. Van Dijk: “Veel informatie is verloren gegaan, dus we willen laten zien hoe de mensen er woonden en wat er rond zo’n kasteel gebeurde.”

De meeste verdedigingsdijken, de zogenoemde landweren, de wallen en grachtenstelsels van kastelen in Oversticht zijn afgebroken en dichtgegooid, maar niet helemaal verdwenen. Ze worden weer zichtbaar op satellietbeelden, luchtfoto’s en de digitale hoogtekaart van de waterschappen, provincies en Rijkswaterstaat. Op dit zogenoemd ‘Actueel Hoogtebestand Nederland 2’ zag onderzoeker Diana Spiekhout bijzondere structuren, die op de grond niet opvielen. Daarnaast gebruikte zij beelden van Google Earth en satellietbeelden van ruimtevaartorganisatie Netherlands Space Office. 

Die foto’s kun je doorzoeken op datum en dat kan enorm helpen als je een vermoeden hebt waar resten liggen. Hoe dat werkt liet Spiekhout zien in de zomer van 2018. Een droge zomer, waarin ze een aantal gebieden in de gaten hield. Ze lette op kleurverschillen aan de oppervlakte. Plaatsen waar ooit een gracht had gelegen, bleven groener dan het omliggende land.

Zo bleken rond Kasteel Arkelstein in Overijssel meervoudige wallen en grachtenstelsels te liggen. Het kasteel was veel groter dan gedacht. Waarschijnlijk hadden die verdedigingswerken een militaire functie, maar dat moeten archeologen nader onderzoeken.

Met historisch ecoloog Harm Smeenge en de archeoloog Huub Scholte Lubberink deed Spiekhout op een aantal plekken aanvullend archeologisch bodemonderzoek, zoals bij Kasteel de Hunenborg in Volthe, in Noordoost-Twente. Vreemd genoeg zijn er geen geschreven middeleeuwse bronnen over dit kasteel, dat het oudste is in Oversticht. Daardoor was lange tijd onbekend wie het bouwde en met welk doel. 

Wildernis

Het kasteel stond op een vreemde locatie: op een zandrug, omringd door wildernis. De gebouwen zijn verdwenen, maar er is nooit een ander kasteel bovenop gezet. Zelfs na duizend jaar hebben de contouren van de grote ovalen hoofdburcht en de voorburcht, een klein rechthoekig gebouw dat er tegenaan ligt, hun vorm behouden.

Kasteel de Hunenborg in 2016 (boven). Ter vergelijking hieronder de situatie in 2019.Beeld Albert Speelman
Beeld Albert Speelman

Voor het laatst is hier in 1916 archeologisch onderzoek gedaan, onder leiding van Jan Hendrik Holwerda, de latere directeur van het Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden. Uit vondsten zoals metalen schildknoppen, zwaarden en hoefijzers bleek dat de Hunenborg diende om het Twentse rechtsgebied te bewaken. Er lag een garnizoen dat snel kon ingrijpen bij een opstand. 

Spiekhout: “Door nieuw onderzoek weten we nu dat de bisschop van Utrecht de eigenaar was. Het kasteel stond er al in de twaalfde eeuw en is verschillende keren verbouwd. De vroegste burcht was van hout en is later vervangen door een gebouw van lokale zandsteen en tufsteen uit de Eifel.”

“De Nederlandse bodem is rijk aan kastelen en verdedigingswerken”, zegt Spiekhout. “We kennen er nu zo’n 134. Ik hoop dat onderzoekers na mij gravend onderzoek doen. Want als je alleen naar de hoofdburcht kijkt, mis je van alles. Bovendien is het omliggende terrein niet altijd beschermd. Als er een nieuwbouwwijk komt, is het voor altijd verdwenen. Erfgoedbescherming moet daar rekening mee houden.

Haar veelzijdige aanpak, met aandacht voor archeologie, landschapsgeschiedenis en de middeleeuwse politieke verhoudingen, vindt navolging in het westen van Nederland. In het gebied waar de graven van Holland heersten, gaan archeologen soortgelijk onderzoek doen. Er moeten nog meer vergeten kastelen zijn.

Lees ook:

Bouwen op z’n middeleeuws

Geen graafmachine, geen hijskraan, maar een smid die zorgt voor nagels en metselaars die hun zelfgemaakte specie in biezen manden omhoog hijsen naar de kasteeltoren. Het Franse Guédelon bouwt een kasteel op z’n middeleeuws.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden