WetenschapPopulisme

In bv Nederland wint de politieke ondernemer

Beeld Suzan Hijink

Wat hebben de PvdA en Nokia gemeen, en in hoeverre lijkt Thierry Baudet op Elon Musk? Door ons politieke landschap door een economische bril te bestuderen, kwamen politicologen Catherine de Vries en Sara Hobolt tot een inzichtgevende theorie.

“Ik ging weg in Paars en kwam terug in een puinhoop”, vertelt Catherine de Vries, hoogleraar politiek gedrag in de EU aan de Vrije Universiteit, verwijzend naar zo’n twintig jaar geleden. “Terwijl ik voor mijn studie in het buitenland was, voltrok zich in Nederland de Fortuyn-revolte. De rust keerde nooit meer terug.”

Sindsdien versnipperde ons politieke landschap: Dutchification heet dat in het buitenland. Gevestigde partijen verloren steeds meer stemmen aan steeds meer nieuwe partijtjes. Vaak wordt dit toegeschreven aan de opkomst van rechts-populistische partijen. Hun nationalistische gedachtengoed en anti-migratiestandpunten spreken de verliezers van globalisering en economische crisis aan. Structurele veranderingen in de samenleving zouden debet zijn aan het verlies van de gevestigde orde en de opkomst van nieuwe partijen.

Deze benadering zat De Vries niet lekker. “Ik had het gevoel dat de ideeën over populisme niet klopten”, vertelt ze. “Toen ik na de Fortuyn-revolte ­terugkwam in Nederland, was er objectief niet veel veranderd in het land. Wel was er iemand geweest die het anti-­migratiestandpunt had gemobiliseerd.

“Bovendien zijn lang niet alle politieke nieuwkomers rechts en populistisch. PvdA, D66 en GroenLinks waren ooit ook nieuw. En als je verder terugkijkt dan de afgelopen twintig jaar, dan zie je dat een aantal partijen de politiek lang domineerde. En zelfs nu is de VVD nog redelijk dominant. Blijkbaar hebben gevestigde partijen een voordeel.”

Samen met haar collega Sara Hobolt, hoogleraar politicologie aan de London School of Economics and Political Science, ontwikkelde ze een nieuwe theorie die zowel de opkomst van politieke nieuwkomers als de dominantie van gevestigde partijen verklaart. Ze doen die uit de doeken in een boek dat later dit jaar verschijnt: ‘Political Entrepreneurs’.

Tesla

“Mijn man is econoom”, vertelt De Vries over het ontstaan van het idee om de lens van de industriële economie op de politiek te richten. “Hij zei: wat je in de politiek ziet, lijkt op de val van Nokia. De marktleider in mobiele telefonie verloor de concurrentiestrijd van innovatieve nieuwe bedrijven. Dit is het idee van creatieve destructie. Nieuwe bedrijven verdringen bestaande bedrijven door innovaties te introduceren. Het gaf me een mal om naar politiek te kijken.”

In de theorie nemen politieke partijen de rol in van bedrijven. De val van Nokia is vergelijkbaar met het verlies van de PvdA: van 45 naar 9 zetels in minder dan twintig jaar tijd. Thierry Baudet is de politieke equivalent van Elon Musk, topman van Tesla. Op de politieke markt beconcurreren partijen elkaar om de gunst van de kiezer. Hier is het een voortdurend touwtrekken tussen dominante partijen, partijen die geregeerd hebben, en politieke ondernemers, nieuwe partijen.

Dominante partijen hanteren een aantal strategieën om hun positie te behouden, zegt De Vries: “Ze proberen uit te stralen dat ze echte volkspartijen zijn. Ze zitten iets rechts of links van het midden en spreken brede groepen aan. Daarbij praten ze vooral over de issues waarmee zij zich onderscheiden.

Splijtzwammen

“Het CDA kwam lange tijd op voor boeren en ondernemers, de PvdA had het over sociale zekerheid en betaalbare koopwoningen. Splijtzwammen in hun eigen partij gaan ze uit de weg. En ze proberen uit te stralen dat ze goed kunnen regeren. Daarmee bevestigen ze het idee dat kiezers hebben van dominante partijen: betrouwbaar.”

Politieke ondernemers kunnen op twee manieren innoveren. “Ze kunnen een issue aankaarten dat een wig drijft in partijen of coalities. Denk aan migratie, klimaat of de brexit. Daarnaast kunnen ze de geloofwaardigheid van gevestigde partijen ondermijnen met anti-­establishment-retorica. Dat is wat Baudet doet als hij het over kartelpartijen heeft. Beide elementen zijn nodig voor succes.”

Nokia vond telefoons met internet en touchscreens onzinnig. Het bedrijf zag een belangrijke innovatie over het hoofd. De PvdA maakte die fout niet, reageerde wél, maar deed precies het verkeerde, aldus De Vries: “De PvdA werd ineens ook kritisch op immigratie. Zo richtte ze de aandacht op een splijtzwam in de eigen partij. Ze week af van de eigen koers. Maar de kiezer zit niet te wachten op wispelturigheid.”

“Ook bevestigde de PvdA hiermee de systeemkritiek van de PVV. Blijkbaar was ze een partij geweest die belangrijke onderwerpen verzweeg. De partij die als eerste een onderwerp opbrengt is bovendien veel geloofwaardiger. Mensen gaan voor het origineel. De VVD hield strakker vast aan de eigen koers. Dat heeft het verlies beperkt gehouden.”

Politieke concurrentie is niet nieuw. Toch lukte het eerdere voorbeelden als de Boerenpartij en de PSP niet om de dominantie van de gevestigde orde te breken. Cruciaal verschil is de verzwakte band tussen kiezer en partij, zegt De Vries. “Een belangrijke oorzaak hiervan is de ontzuiling. De band tussen kerken en het CDA en tussen de vakbond en de PvdA verzwakte.

Wat ook bijdroeg is de massale toetreding van vrouwen tot de arbeidsmarkt. Zij stemden niet langer automatisch hetzelfde als hun man. En na 1968 volgden jongeren niet meer automatisch de politieke keuze van hun ouders.”

Nieuwkomers

Net als in Denenmarken ging in Nederland de ontkerkelijking relatief snel. Beide landen zijn dan ook voorlopers in de opkomst van politieke ondernemers en fragmentatie. In Nederland speelt ook het kiesstelsel een rol. De Vries: “Nederland is een aantrekkelijke markt voor nieuwkomers. De electorale spelregels zijn heel coulant. We kennen een kiesdrempel van slechts 0,75 procent van de kiesdeler. In Duitsland is dat 5 procent. Dat zou het voor partijen als FvD of SGP veel lastiger maken.”

Zo ontstond ruimte voor partijen als PVV, FvD, 50Plus, PvdD en Denk. De Vries ziet daar de voordelen van. “Het is goed dat er meer dingen op de politieke agenda belanden. Meer mensen voelen zich vertegenwoordigd en dat kan mobiliserend werken.”

Maar ze maakt zich ook zorgen. “Fragmentatie maakt het moeilijker om coalities te smeden. Regeringen worden instabiel. Dat maakt het lastiger om lange-termijnbeslissingen te nemen over onderwerpen als klimaat en onderwijs, en om beleidsprogramma’s af te maken. En vooral op rechts zoekt men de grenzen van de rechtsstaat op. Fortuyn was een schaapje als je het met nu vergelijkt. Dit heeft negatieve gevolgen voor het vertrouwen in de democratie en het politieke systeem.”

Tegelijk vraagt De Vries zich af wat er overblijft van de harde woorden als de partijen deelnemen aan regeringen. “Je ziet dat politieke ondernemers meer naar het midden bewegen als ze gaan regeren. Stel dat Baudet de grootste wordt, dan moeten VVD en CDA tweede en derde worden om een regering over rechts te vormen. En niemand moet iets geks in de media zeggen. Net zoals Elon Musk een twitterverbod heeft nu zijn bedrijf beursgenoteerd is. De scherpe randjes gaan eraf. Dat is een bijkomend voordeel van de fragmentatie, je moet altijd samenwerken.”

Drie toekomstscenario’s

De Vries denkt dat het politieke landschap definitief veranderd is. “Er zijn drie mogelijke toekomstscenario’s. Eén mogelijkheid is dat politieke ondernemers de dominante partijen vervangen, zoals in Italië en Griekenland. Een ander scenario is dat de dominante partijen hun marktaandeel terugveroveren, zoals in Spanje gebeurt. Het derde scenario is dat de fragmentatie doorzet. Dat is voor Nederland het meest waarschijnlijke. We moeten daarmee leren omgaan.”

Lees ook:

Eelco Runia zoekt de oorzaak van het populisme

Eeuwenlang richtten we onze blik op de toekomst, nu leven we in een eeuwig heden - en een verheerlijkt verleden, stelt Eelco Runia. Tijd om weer vooruit te kijken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden