Klimaatsceptici in Londen.

Wetenschap

Hoe klimaatsceptici wél te overtuigen zijn

Klimaatsceptici in Londen. Beeld Hollandse Hoogte / Guy Bell, Rex

Liefst 26.000 onderzoekspresentaties waren er deze week op de jaarvergadering van de American Geophysical Union in San Francisco. Vele daarvan somberden over het klimaat. Drie opvallende onderzoeken uitgelicht.

Hoe klimaatsceptici wél te overtuigen zijn

Hoe bestaat het dat, met al die modellen die de opwarming van het klimaat voorspellen, al die waarnemingen die het ook aantonen, er nog mensen zijn die er niets van geloven? Karen Kirk draaide de vraag om: als klimaatsceptici hun verzet opgeven en de wetenschappelijke resultaten accepteren, hoe gaat dat dan? Hoe kwamen ze zo ver?

Kirk is auteur bij Yale Climate Connections, een multimediale nieuwsdienst over klimaatverandering van de Yale Universiteit. Via Facebook en Twitter zocht ze naar mensen die anders over het onderwerp waren gaan denken. Afgelopen week presenteerde ze de interviews met de eerste acht die zich meldden en hun verhaal vertelden. Dat is een te kleine groep om statistiek mee te bedrijven, en Kirk is bovendien geologe, geen sociaal wetenschapper. Maar ze ziet wel thema’s opduiken in de verhalen.

“Voor de Amerikanen onder hen geldt dat hun politieke ideologie onlosmakelijk verbonden is met hun mening over klimaatverandering. Ik heb er niemand bij die alleen maar over dit onderwerp is bijgedraaid. Als je mening over klimaatverandering verandert, dan veranderen meer dingen. Of soms gaan eerst andere meningen schuiven, bijvoorbeeld over het homohuwelijk, of de kijk op religie, en dan komt er ook beweging op het gebied van klimaatverandering. Het zit allemaal in één pakket.”

Hoe dat precies werkt, daar zou ze graag samen met een psycholoog in duiken. Daar moet muziek in zitten. “Ik was verrast dat ik met zo’n kleine steekproef al zoveel overeenkomsten zag: de leeftijden, de rol van godsdienst en opleiding. Bij een flink aantal was het moment bepalend dat ze kinderen kregen. Die willen ze een betere wereld doorgeven.”

Voor Dominic, een man uit Groot-Brittannië, werkte het juist andersom. “Toen Dominics vrouw zwanger werd, werd hij een scepticus. Want hij kon de gedachte niet verdragen dat zijn kinderen in zo’n verschrikkelijke wereld zouden moeten leven. Maar hij hield het niet vol. De wetenschap kreeg hem toch te pakken.”

Bij een bekering is bijna altijd de sociale omgeving betrokken, zag Kirk. “James veranderde van mening omdat zijn kerk ervoor openstond. Michelle bleef juist heel lang sceptisch omdat ze in een heel conservatieve familie was getrouwd.”

Dat suggereert volgens haar hoe je moet omgaan met sceptici. “We moeten erkennen hoe moeilijk het voor iemand is van gedachten te veranderen. Het kan jaren duren. Ik denk dat je het beste je energie kunt steken in mensen die dicht bij je staan en van wie je denkt dat ze er bijna aan toe zijn. Die moet je dan steunen, want wat je van iedereen hoort, is hoe moeilijk het is.

“Je gooit je hele wereldbeeld weg, en moet dan weer iets opbouwen. Michelle had bijvoorbeeld voor de kerk geleefd. Ze ging er weg – en vond een plek, én structuur, in een klimaat-actiegroep.”

‘Het omslagpunt voor planten komt eraan’

Een belangrijke steunpilaar voor het wereldklimaat staat op bezwijken: de plantenwereld. Dankzij planten wordt 30 procent van de extra CO2-uitstoot die de mensheid veroorzaakt, weggevangen uit de atmosfeer. Samen met opslag in de oceanen (nog eens 50 procent) houdt dat de wereldwijde opwarming nog redelijk in bedwang. Maar opwarmen doet het – en dat is niet goed voor het vermogen van de planten op land om die belangrijke functie te blijven vervullen, zegt Katharyn Duffy van de Northern Arizona University.

Duffy trekt die onheilspellende conclusie op basis van metingen van een wereldwijd netwerk van weerstations, Fluxnet. Dagelijks rapporteren die vanaf een kleine toren wat het ecosysteem per saldo doet met de CO2 in de lucht – bomen in het Amazonegebied, soja-akkers in de VS, weidegrond in Nederland. Planten nemen CO2 op en maken er met behulp van fotosynthese bladeren, takken en wortels van. Maar planten, dieren en afbraakprocessen in de bodem staan ook CO2 af aan de lucht. Fluxnet rapporteert het saldo van al die processen. 

Zo nu en dan maakt zo’n meetpunt uiteraard een hittegolf mee. Daardoor kon Duffy nagaan wat hoge temperaturen doen met de CO2-huishouding. “Alle biologische processen hebben een optimale temperatuur. Als je daar overheen gaat, verlopen ze minder goed. Met dat effect houden onze klimaatmodellen momenteel nauwelijks rekening. Maar nu hebben we voor het eerst het op waarnemingen gebaseerde verband tussen fotosynthese van planten, de respiratie van het ecosysteem en de temperatuur. En dus kunnen we gaan onderzoeken wat er gebeurt bij de temperaturen die we in de toekomst verwachten.”

De uitkomsten die ze kreeg, vond ze niet fijn. Momenteel, nu de aarde al een graad is opgewarmd ten opzichte van de pre-industriële situatie, is de CO2-opname op land maximaal. Bij verdere opwarming, die geheid komt, wat er ook terecht komt van de akkoorden van Parijs, zal die opname verslechteren. Een tweede omslagpunt wordt gepasseerd wanneer het land, met alle begroeiing erop, per saldo meer CO2 uitademt dan de planten opnemen met fotosynthese. Dan komt er CO2 bij, en draagt het land bij aan de opwarming. “Dat kan dan leiden tot een enorme versnelling van de klimaatverandering”, zegt Duffy.

Na de presentatie van haar onderzoek vertelde een toehoorder dat hij er flink gedeprimeerd van raakte. Dat heeft ze zelf ook. “Wat ik hiermee wil doen is met een rode vlag zwaaien: we moeten echt stoppen en nadenken wat we aan het doen zijn. We vergeten wat ecosystemen voor ons doen en hoe ze onze wereld mogelijk maken. Ik zou willen dat ik fout zat met mijn conclusie. Maar ik denk het niet.”

‘CO2 belemmert je denkvermogen’

Het zal nog heel veel gepieker vergen voor de wereld het klimaatprobleem eronder heeft. Maar de oorzaak van dat probleem, teveel CO2 in de atmosfeer, zal dat denkwerk juist hinderen, ontdekte Kristopher Karnauskas van de Universiteit van Colorado.

Karnauskas is een klimaatwetenschapper; van dat CO2-gehalte heeft hij dus verstand, van menselijke hersens niet. Maar een bevriende neuroloog wees hem op een publicatie over het effect van een verhoogd CO2-gehalte in een kantoor of klaslokaal. “Het heeft invloed op het vermogen van mensen om helder na te denken en goed te presteren in cognitietesten.”

Dat is geen onbelangrijk probleem, want hoe goed je ook ventileert, door het uitademen van CO2, wat we allemaal doen, is dat gehalte binnen altijd hoger dan buiten. Leerprestaties en productiviteit hebben daaronder te lijden, zo blijkt.

Buiten is het CO2-gehalte aan het stijgen, door het gebruik van fossiele brandstoffen. Hoe erg wordt het dan binnen wel niet? “Daar heeft tot nu toe niemand het over”, zegt Karnauskas. “Maar dat is toch echt een van de aspecten van klimaatverandering.”

Voor het uitrekenen wat er kan gebeuren met het binnenklimaat bij verdere toename van CO2 in de atmosfeer werd hij ook weer geholpen door een bevriende expert. De conclusie liegt er niet om: in scenario’s waarin weinig wordt gedaan aan de uitstoot van broeikasgassen, zal aan het eind van deze eeuw het CO2-gehalte in binnenruimten zo hoog worden, dat eenvoudige cognitieve testjes al problemen gaan geven. En met opgaven die strategisch denken vereisen, gaat het bij die concentraties helemaal mis.

Wanneer de wereld de uitstoot kordaat aanpakt – en het klimaat, zoals beloofd, niet meer dan twee graden opwarmt – vallen de gevolgen voor onze geestelijke scherpte daarentegen erg mee. Een reden te meer dus, zegt Karnauskas, om echt iets aan de CO2-uitstoot te doen.

Eigenlijk een inkoppertje, zegt hij over het resultaat. “Ik wilde alle wetenschappelijke disciplines die hier over gaan, wakker schudden en vertellen dat ze ook aan klimaatwetenschap doen. De medische gemeenschap bijvoorbeeld, die moet kijken naar de fysiologie hiervan: als de CO2 toeneemt, krijgen onze hersenen minder zuurstof, en verzuren ze ook. Maar hoe komt dat?”

Het probleem doet hem denken aan het verzuren van de oceanen. “Dat is ook iets dat niet gebeurt door de opwarming, maar doordat de oceanen CO2 opnemen. Dus zelfs als we een manier zouden vinden om de zonnewarmte te blokkeren om de opwarming af te wenden, dan gaat dat probleem niet weg. En dit ook niet.”

Lees ook:

Deze wetenschappers bloggen tegen de stroom in

In het publieke debat en op sociale media spelen feiten niet altijd een rol. Wetenschappers proberen tegenwicht te bieden, met wisselend succes. ‘Soms is het om moedeloos en cynisch van te worden.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden