Explosie Beiroet

Hoe explosief ammoniumnitraat kan zijn werd duidelijk bij de ontploffing in Tessenderlo

Op deze screenshot uit een video die circuleert op sociale media is de rood-oranje wolk te zien.Beeld Talal Traboulsi via Reuters

In de haven van Beiroet is een grote hoeveelheid ammoniumnitraat geëxplodeerd. Wat is dat precies en waarom is de klap zo groot?

Hoe explosief ammoniumnitraat kan zijn, kwam een kleine tachtig jaar geleden met een klap aan het licht toen een explosie het  Vlaamse dorp Tessenderlo bijna van de kaart veegde. De klap was zo enorm dat die tot in Antwerpen werd gevoeld, meer dan vijftig kilometer verderop.

Het ongeval met ammoniumnitraat kostte 189 inwoners van Tessenderlo het leven. Het was een bizarre gebeurtenis, omdat toen werd ontdekt hoe explosief ammoniumnitraat kan zijn. Van deze basisstof voor de chemische industrie lang 200 ton opgeslagen bij de fabrieken van Produits Chimiques. Maar die voorraad was aangekoekt. Men besloot het los te maken met dynamiet, zonder enig besef van de vernietigende reactie die daarop zou volgen.

Ongevallen als in Tessenderlo in 1942 zijn zeldzaam gebleven. Volgens een lijst van encyclopedie Wikipedia is Beiroet de vierde grote explosie sinds Tessenderlo. De andere drie deden zich voor in Texas (1947 en 2009) en Frankrijk (2001). Eerder, in 1921 was er al een explosie bij een vestiging van BASF in het Duitse Oppau.

Ontploffen is niet makkelijk

De reden: ammoniumnitraat is niet zo eenvoudig tot ontploffing te brengen. Het is een basisingrediënt van kunstmest en wordt in de industrie onder meer gebruikt voor productie van lachgas. Spontane ontploffingen van ammoniumnitraat doen zich niet voor. Om de vernietigende reactie op gang te brengen heb je een explosief nodig, zoals in Tessenderlo, of hitte door een flinke brand.

Van deze toepassing wordt gebruikgemaakt in de mijnbouw, maar ook door terroristen, die in kunstmest een goedkope basis vinden voor explosieven. Anders Breivik gebruikte het in de bom die hij in 2011 Oslo tot ontploffing bracht om zijn massamoord op het eiland Utoya in te luiden.

Ammoniumnitraat is eigenlijk een simpele chemische stof, een huwelijk van salpeterzuur en ammoniak. Beide partners zijn een stikstofverbinding. Maar het bijzondere van dit huwelijk is dat de stikstofatomen bij de ene partner te veel elektronen hebben en bij de andere te weinig. Uitwisselen gaat niet spontaan, maar als er voldoende hitte is kan die scheve elektronenverdeling met vernietigende kracht worden rechtgetrokken.

Er zijn in Nederland geen gevallen van dergelijke explosies bekend. De inspectie SZW houdt toezicht op opslag en gebruik van gevaarlijke stoffen, maar heeft geen compleet overzicht van de hoeveelheden die in Nederland zijn opgeslagen. Bedrijven moeten die boekhouding zelf bijhouden. Er zijn in Nederland drie bedrijven die vergunning hebben om grote hoeveelheden ammoniumnitraat op te slaan, allen kunstmestproducenten: Yara (in Sluiskil), Rosier (in Sas van Gent) en OCI (op chemisch bedrijventerrein Chemelot in Geleen).

Correctie 6-8: In een eerdere versie van dit artikel werd gesuggereerd dat de eerste ramp met ammoniumnitraat zich voordeed bij het Vlaamse Tessenderlo, in 1942. Dat is niet juist: zoals het artikel nu vermeldt, was er in 1921 al een explosie bij een vestiging van BASF in het Duitse Oppau.

Lees ook:

Het laatste nieuws over de ontploffing in Beiroet

Zeker 100 mensen zijn dinsdag om het leven gekomen door een enorme explosie in het havengebied van de Libanese hoofdstad Beiroet. Lees hier het laatste nieuws.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden