Een hommel op een bloem

Onderzoek

Hoe de beet van een hommel de bloei van een bloem versnelt

Een hommel op een bloem

Planten die nog niet bloeien worden door de hommel in hun bladeren gebeten. Dat zal ze leren.

Ze zagen hommels in het vroege voorjaar neerstrijken op de bladeren van planten en daar met hun scherpe kaken gaatjes in maken. En het viel de Zwitserse onderzoekers op dat hommels dat alleen deden bij planten die nog niet in bloei stonden. Geïntrigeerd door het verschijnsel gingen ze na of de hommel iets van voeding uit dat blad haalt, maar dat bleek niet het geval. Ze kregen het vermoeden dat de hommelbeten planten mogelijk tot bloei aanzetten.

Er zijn veel stressfactoren die de bloeiperiode van planten beïnvloeden, schrijven de Zwitsers in vakblad Science, dus waarom de beet van de hommel niet. Ze begonnen een reeks experimenten om hun vermoeden te onderzoeken. Eerste test was of de beet van de hommel inderdaad aanzet tot bloei. Dat bleek het geval, en de hommelbeet was veel effectiever dan geïmiteerde beschadigingen die de onderzoekers zelf met een scalpel aanbrachten. De mosterd- en tomatenplanten, die de onderzoekers gebruikten, gingen weken eerder­­ bloeien als ze door hommels waren gebeten.

De larven moeten gevoed worden

Het voordeel voor de hommel liet zich raden: die vindt in de bloem stuifmeel, een belangrijke bron van eiwitten voor de werkers en de enige bron van voedsel voor de larven in de kolonie. De hommels bleken dan ook vooral in het voorjaar aan bladbijten te doen, de periode dat veel larven gevoed moeten worden.

De onderzoekers bevestigden dit vermoeden door een experiment met verschillende volken: volken die een overvloed aan stuifmeel kregen en volken met een tekort. Alleen die laatste volken gingen over tot het bijten van planten.  En toen de wetenschappers na deze experimenten naar buiten gingen zagen ze bij wilde hommels precies hetzelfde gedrag: als er vroeg in het voorjaar weinig stuifmeel beschikbaar is, gaat de hommel planten in de nabijheid  tot spoed aanbijten, zelfs wanneer een eind verderop planten te vinden zijn die al wel bloeien.

Indrukwekkende prestatie

Deze waarnemingen laten zien dat de hommel niet simpelweg afhankelijk is van bloeiende planten, maar invloed heeft op hun planning, schrijft de Britse bioloog en insectenonderzoeker Lars Chittka in een commentaar op het Zwitserse onderzoek. Vraag is nu hoe dit gedrag geëvolueerd kan zijn. Dat het voor de hommel prettig is dat een plant eerder bloeit, is voor de evolutiebioloog niet genoeg; hij moet een verklaring vinden voor oorsprong en behoud van dit voordeel.

Het is een indrukwekkende prestatie dat de hommel de bloei van planten zo kan versnellen, schrijft Chittka, maar tussen beet en bloei kunnen nog altijd weken verlopen. En dat is voor een werkhommels een enorm tijdperk; vele leven niet langer dan een maand. En hoewel hommels meesters zijn in oriëntatie, cartografie en geheugen, is  het onwaarschijnlijk dat ze de link kunnen leggen tussen bijten nu en de beloning in een voor hen verre toekomst. Bovendien, zegt Chittka, is het voor de hommel weinig zinvol om zomaar her en der in het rond te gaan bijten. Mogelijk doen ze dat ook niet en kunnen ze aan de knoppen van planten zien waar bijten zinvol is, maar dat moet allemaal nog onderzocht en bewezen worden.

Snel voortplanten als de ondergang dreigt

Dat geldt ook voor de reactie van de plant. Dat stressfactoren de bloei van planten kunnen versnellen is bekend, en verklaarbaar; als ondergang dreigt, kun je je het best snel nog even voortplanten. Maar het is onzeker of dat mechanisme hier een rol speelt. Belangrijker is misschien dat de plant er goed aan doet om op de beet van de hommel te reageren; hij heeft hommels nodig voor zijn bestuiving. Als hij met wat gerichte beten van de hommel het signaal krijgt dat zijn bestuivers bloemen nodig hebben, is het eigenbelang om die versneld te leveren.

Er is nog een andere mogelijkheid, schrijven de Zwitserse onderzoekers, namelijk dat de plant wel móet. Ze hebben weliswaar gezien dat de bijtende hommels niets uít het blad haalt, maar misschien brengt zij er wel iets ín. Het kan zijn dat de hommel beschikt over chemische middelen om de ontwikkeling van de bloem te versnellen. Maar ook dat moeten nog bewezen worden.

Klimaatverandering

Dat de hommel de bloei kan versnellen is intussen goed nieuws, zeker in een veranderend klimaat. Hommel en plant hebben elkaar nodig, als voedselbron respectievelijk bestuiver. Het is voor beide zaak dat hun levens in de pas blijven lopen. Klimaatverandering dreigt dat te verstoren. 

De planning van de opbouw van een nieuw hommelvolk wordt sterk beïnvloed door temperatuur. En dus door klimaatverandering. De bloeiperiode van planten wordt vooral beïnvloed door de hoeveelheid licht die beschikbaar is. Die wordt door klimaatverandering niet direct geraakt. Terwijl de opbouw van het hommelvolk dus wordt versneld, gebeurt dat met het bloeiseizoen veel minder. De bijtende kaken van de hommel kunnen deze verstoring van het klimaat door de mens mogelijk dempen.

Correctie: in een eerder versie van dit artikel stond dat het onderzoek over bijen ging, maar het zijn hommels. 

Lees ook:

Hongerige honingbijen bedreigen de wilde bij én de natuur

Ze bestrijken met gemak 28 vierkante kilometer terrein, hongerige honing­bijen. Als imkers kasten vlak bij natuurgebieden plaatsen, weten ze feilloos waar ze moeten zijn. Maar die honingbijen bedreigen de wilde bij.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden