null Beeld Ted du Bois
Beeld Ted du Bois

Microplastics

Het plastic zit ons in het bloed – en dat is waarschijnlijk niet gezond

Kleine plasticdeeltjes zijn gevonden in ons eten en drinken, in de lucht en recent ook in ons bloed. Grote hoeveelheden plastic zijn slecht voor dieren, en waarschijnlijk ook voor ons. Het onderzoek draait op volle toeren. Wat weten we over de gezondheidseffecten?

Marten van de Wier

Plastic in het menselijk lichaam bestuderen is ‘niet voor watjes’, zegt Heather Leslie. En dan bedoelt ze niet eens dat plasticwetenschappers stalen zenuwen nodig hebben vanwege de zorgelijke uitkomsten. Plastics worden immers werkelijk overal aangetroffen. Zo kwam Leslie begin dit jaar met het eerste bewijs van plasticdeeltjes in de menselijke bloedbaan. Zo toonde ze aan dat de plastics door kunnen dringen tot bijna elke uithoek van het lichaam.

Met ‘niet voor watjes’ doelt Leslie op hoe ingewikkeld de kwestie is. Leslie is ‘ecotoxicoloog’, ofwel expert op het gebied van de aanwezigheid en effecten van gevaarlijke stoffen op het milieu. Ze deed haar onderzoek aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, en praat er bevlogen over.

‘Bloed zit vol complexe spullen’

Het is niet een kwestie van een buisje bloed afnemen, legt Leslie uit. Micro- en (nog kleinere) nano-plasticdeeltjes zijn te klein om in ‘vers’ bloed terug te vinden. “Bloed zit vol met fantastische en complexe spullen. Die moet je er zoveel mogelijk uithalen, zónder dat je het plastic eruit haalt.” Voor het bloed geanalyseerd kon worden, moet Leslie bovendien het hele proces van alle kunststof ontdoen, om besmetting van het bloed met plastic uit het lab te voorkomen.

Daarna wordt het monster verhit. Daarbij ontstaat een soort marathon, waarbij stofjes (in dit geval plastics) van dezelfde soort tegelijk over de finish komen. “Dan weet je: de massa van al deze jongens samen is zo groot, en de massa van deze jongens zo.” Die ‘jongens’, dat zijn vijf veelgebruikte plastics waarnaar Leslie zocht.

Leslies onderzoeksteam analyseerde het bloed van 22 gezonde, volwassen Nederlanders. Bij driekwart van hen werd plastic gevonden. Gemiddeld zat in elke afgenomen milliliter bloed 1,6 microgram plastic. Dat zou neerkomen op 8 milligram per volwassene. “Als je er tenminste van mag uitgaan dat er in de rest van het bloed evenveel plastic zit als in de arm, de plek waar we bloed hebben afgenomen”, nuanceert Leslie.

Vier van de vijf plastics vond Leslie terug. Het meest voorkomend waren polyethyleentereftalaat – bekend van de petflessen, polyethyleen – dat in veel verpakkingsmaterialen zit, en plastics met styreen – zoals polystyreen, dat onder andere in piepschuim gebruikt wordt.

‘Eerder hebben we al chemicaliën uit plastic in bloed gemeten’

Dat er plastic te vinden is in ons bloed, kwam voor Leslie niet als een verrassing. Het is al teruggevonden in ons voedsel, ons drinken, en zelfs in arctisch ijs en in de ruimte, zegt ze. “Dus het was redelijk plausibel dat het ook in onze bloedbaan zat, als de deeltjes waarmee de mens in contact komt daarvoor klein genoeg zijn. Bovendien hebben we in het lichaam eerder bepaalde chemicaliën zoals vlamvertragers (chemische stoffen die het verspreiden van brand vertragen, red.) gemeten, die uit plastics afkomstig zijn.”

Goed, we hebben dus plastic in ons bloed. Hoe komt het daar? Kleine plasticdeeltjes uit cosmetica zoals tandpasta, zonnebrand en huidcrème’s komen via het afvoerputje van onze badkamer in het riool. Spullen van plastic slijten, en verliezen stukjes plastic. Plastic afval dat niet verbrand of gerecycled wordt, eindigt uiteindelijk vaak in het water, waar het door weer en beweging in kleine stukjes wordt gescheurd. Via plankton, vissen en schaaldieren komt het de voedselketen in. Kraanwater bevat kleine hoeveelheden plastic (water uit plastic flesjes bevat meer). Ook op eten dat in plastic verpakt zit, komen mogelijk kleine stukjes van de verpakking.

Onzekere schatting: we eten een bankpasje aan plastic per week

Een Australische universiteit maakte, op verzoek van het Wereld Natuur Fonds, een met onzekerheden omgeven inschatting: mogelijk consumeert de wereldburger meer dan tweeduizend kleine deeltjes per week, samen goed voor het gewicht van een bankpasje (5 gram). Dat is een gemiddelde: Europeanen krijgen volgens de studie minder plastic binnen dan Amerikanen. Amerikaanse onderzoekers kwamen op 750 tot 1000 deeltjes per week die we binnenkrijgen via eten en drinken, maar ruim 1400 a 2300 per week als ook geïnhaleerd plastic wordt meegeteld.

Niet alleen via ons maag-darmkanaal, ook via de lucht komt plastic ons lichaam binnen. Volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) zit in de lucht die we inademen onder andere slijtsel van banden van het wegverkeer en vezels van synthetische kleding.

Toxicoloog Raymond Pieters van de Universiteit Utrecht denkt zelfs dat dit de belangrijkste route is waarop plastic ons lichaam binnenkomt. Het grootste deel van het plastic in het maag-darmkanaal poepen we volgens hem waarschijnlijk uit, maar als plastic eenmaal diep in onze longen belandt, kan het nergens heen: het blijft daar, of dringt verder door in het lichaam.

Plastics dringen door tot de placenta

Italiaanse wetenschappers toonden vorig jaar aan dat het plastic kan doordringen tot de placenta. Ze onderzochten zes placenta’s, en vonden in vier daarvan geverfde stukjes plastic. De pigmenten op de kunststofdeeltjes geven een aanwijzing van hun herkomst: het zijn kleurstoffen die worden gebruikt in cosmetica, textiel en plastic voorwerpen. Een Duits-Oostenrijkse studie herhaalde dat resultaat.

De deeltjes zaten zowel in het moederlijk als het kinderlijk deel van de placenta, wat laat zien dat ze in staat zijn de barrière tussen moeder en kind te slechten, en zo mogelijk de foetus bereiken. Volgens de onderzoekers zou kunnen dat de plasticdeeltjes invloed uitoefenen op het immuunsysteem van de baby en de uitwisseling van informatie tussen moeder en kind, en zo een rol spelen bij groeistoornissen en zwangerschapsvergiftiging, maar om dat vast te stellen zijn nieuwe studies nodig.

Want sluitend bewijs dat plastic de gezondheid van mensen beïnvloedt, is er nog niet. We weten wel dat het in theorie onze gezondheid kán beïnvloeden, onder andere dankzij studies naar het effect van microplastics op dieren.

Een grote hoeveelheid plasticdeeltjes kan bij muizen de spijsvertering in de war schoppen. Ze remmen de opname van vet en andere voedingsstoffen. Ook de darmwand kan door plasticdeeltjes beschadigd raken. Plastic dat via de bloedbanen in de organen terecht komt, zorgde bij dieren voor een slechtere nierfunctie, en veroorzaakte problemen in de hersenen. Plastic vergroot de kans op tumorgroei. Bij vissen en oesters verminderden plastics de vruchtbaarheid.

In dieren zorgen plastics voor een ontstekingsreactie

In dieren brengt een overdaad aan plasticdeeltjes een ontstekingsreactie teweeg. Het lichaam stuurt witte bloedcellen op de stukjes plastic af. Die proberen het plastic af te breken. De witte bloedcellen laten daartoe vrije radicalen los: stofjes waarmee indringers normaal gesproken worden gesloopt. Het plastic heeft daar geen last van, maar het lichaam des te meer. Zijn er te veel vrije radicalen, dan gaan ze nuttige lichaamscellen slopen. De gefrustreerde witte bloedlichaampjes trommelen bovendien extra collega’s op, waarmee de ontstekingsreactie groter wordt.

Veel plasticdeeltjes bevatten zelf bovendien ook vrije radicalen. In deeltjes die flink zijn blootgesteld aan de invloed van de zon tijdens hun zwerftocht over de planeet, zijn dat er zelfs nog meer. Ook die komen mogelijk los in het lichaam, en verergeren de situatie.

Plastic vermijden, hoe doe je dat?

Plastic zit niet alleen in verpakkingen, speelgoed en spullen, maar ook in veel cosmetica. Volgens de Plastic Soup Foundation, die het gebruik van plastic wil terugdringen, zit het in 9 op de 10 producten van de 10 meest verkochte cosmeticamerken. Het wordt toegevoegd aan onder andere oogschaduw, lippenstift en shampoo. Volgens producenten zijn de plastics nodig ervoor te zorgen dat de mascara niet van de wimpers valt, om zonnebrandcreme waterresistent te maken of om te zorgen voor een prettige dikte van shampoo of crèmes.

Consumenten kunnen zelf checken of de inhoud van hun badkamerkastje microplastics bevat. Met de app ‘Beat the microbead’ van de Plastic Soup Foundation kun je de ingrediëntenlijst van je producten scannen met je telefoon.

Die overdaad aan vrije radicalen heet oxidatieve stress. Oxidatieve stress versnelt het verouderingsproces, en verhoogt bij mensen het risico op (chronische) aandoeningen, zoals hart- en vaatziekten, diabetes, kanker en alzheimer. Roken, stress en obesitas veroorzaken oxidatieve stress bij de mens. Wetenschappers vermoeden dat plastics dat ook doen.

Ook fijnstofonderzoek geeft aanwijzingen voor het effect van plastics

Naast dierproeven zijn meer aanwijzingen. Hint nummer twee komt uit studies naar fijnstof. Fijnstof in de lucht is een mix van lichaamsvreemde stoffen, waaronder plastic. Toxicoloog Pieters liet gezonde mensen 20 minuten fietsen op een hometrainer, op een druk verkeersplein met veel fijnstof. Hij mat de activiteit van immuuncellen in hun bloed. Het immuunsysteem bleek flink te zijn geactiveerd. Het effect was tijdelijk: een dag na de blootstelling was het niveau weer normaal. Maar bij mensen die chronisch ziek zijn, zou het effect misschien groter kunnen zijn en langer kunnen aanhouden, denkt Pieters.

“Omdat fijnstofdeeltjes dit effect hebben, denken we dat dat ook geldt voor plasticdeeltjes”, zegt Pieters. “Dat wordt ondersteund door proeven met weefsel in het lab. Daar zien we effecten van plastic op het immuunsysteem die vergelijkbaar zijn met die van diesel.” Aanwijzing nummer drie dat plastic schadelijk voor ons kan zijn.

Pieters denkt, net als andere internationale plastic-wetenschappers, dat vooral mensen die al genetische aanleg hebben voor auto-immuunziekten zoals reuma of chronische ontstekingsziektes zoals astma of de ziekte van Crohn hinder zouden kunnen hebben van ingeademde deeltjes. “Misschien dat iemand vijf jaar eerder reuma ontwikkelt dan zonder blootstelling was gebeurd”, zegt Pieters.

‘Plastic hoopt zich op in de lever, mogelijk ook de milt’

De kans bestaat dat mensen gedurende hun leven een te hoge concentratie plastic opbouwen. “Plastic gaat niet snel uit het lichaam”, zegt Pieters. “Het hoopt zich op in de lever. Mogelijk ook in de milt, ook die werkt als een stofzuiger voor schadelijke stoffen in de bloedbaan. Het zou kunnen dat er een schadelijke immuunreactie op gang komt als de concentratie te hoog wordt.”

RIVM twijfelt aan hoeveelheid plastic gevonden in bloed

Inhalatietoxicoloog Flemming Cassee van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) twijfelt er niet aan dat er inderdaad ‘stoffen afkomstig van plastics’ in het bloed zitten. Hij zet wel vraagtekens bij de hoeveelheid van 1,6 microgram plasticdeeltjes per milliliter bloed, die Heather Leslie en haar collega’s maten. Die massa zou betekenen dat het aantal plasticdeeltjes volgens Cassee uitkomt op ongeveer één tiende van het aantal witte bloedcellen. “Dat lijkt ons heel hoog.” Cassee zegt dat hij en zijn collega’s nadere informatie hebben gevraagd over de onderzoekmethode.

Hij is hoe dan ook bezorgd over het plastic in de bloedbaan. “Dit zijn lichaamsvreemde stoffen, die hoor je niet in je bloed te hebben. Dat is a priori zorgelijk, tenzij blijkt dat het geen kwaad kan.”

We weten dat plastic – in bepaalde hoeveelheden – schade kán toebrengen. De grote vraag is, zoals bij elke giftige stof: krijgen mensen er zoveel van binnen dat die schade inderdaad wordt aangericht? Dat vraagt eigenlijk om een experiment met mensen, waarin je kunt meten hoeveel plastic in hun lichaam komt, en wat het daar doet.

Zo’n studie gaat Pieters doen, samen met Europese collega’s. Niet in een lab, maar in het echte leven, in een gecontroleerde omgeving. Die bestaat: in Noorwegen zijn er veel indoor-voetbalvelden, waar tijdens de trainingen deeltjes van het veld door de lucht dwarrelen. Pieters wil het plastic in de lucht meten door die deeltjes in filters in het ventilatiesysteem op te vangen. Bij de spelers wordt vooraf en na de training bloed afgetapt, om het plasticgehalte en het aantal witte bloedlichaampjes te meten, om te zien of het immuunsysteem door het plastic geprikkeld is. In een deelstudie gebeurt hetzelfde in de textielindustrie in Roemenië.

Is wat we nu al weten over de mogelijke effecten voldoende reden om zo min mogelijk plastic te gebruiken? Leslie wil op die vraag geen antwoord geven. Wel zegt ze: “Alle cellen in je lichaam worden gevoed door de bloedbaan. Het is zo’n intelligent systeem, dat hebben we te respecteren. Ik vind dat de intentie moet zijn dat we de bloedbaan vrij houden van troep.”

Lees ook:

Wat doet plastic in ons het lijf? In Utrecht gaan fietsende studenten het laten zien

De gezondheid van dieren kan flink leiden onder plastic. Hoe dat bij de mens zit, is nog onbekend. Deze zomer start een onderzoek naar het plastic dat we inademen.

WWF waarschuwt: We ademen, eten en drinken plastic, tot wel een creditcard per week

De oceanen slibben dicht met plastic. Dat schaadt de natuur en uiteindelijk ook de mens, waarschuwt het Wereld Natuur Fonds, dat oproept tot een bindend VN-verdrag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden