Rattenonderzoek

Het omstandereffect: niet alleen de mens kent het, de rat ook

Een rat helpt een soortgenoot uit de val.Beeld Mason Lab

Een rat is behulpzaam. Maar andere ratten weerhouden hem in actie te komen, net als bij de mens.

Ratten zijn de beroerdste niet. Als ze zien dat een andere rat in de val is gelopen, zullen ze hem proberen te bevrijden. Tenminste, als ze alleen zijn. Hebben zich meer ratten rond het slachtoffer verzameld, dan wordt de kans groot dat niemand een poot uitsteekt.

Daarmee zijn het net mensen, schrijven neurobiologen van de Universiteit van Chicago  in het vakblad Science Advances. In de psychologie staat dit gedrag bekend als het omstandereffect. Als iemand in de gracht is gevallen, duiken de meeste mensen hem achterna. Tenzij er veel volk op de kade staat te kijken. Zo’n menigte heeft een verlammend effect. Waarom ik, lijken de omstanders dan te denken. Of men is bang af te wijken van het groepsgedrag.

Werkt het bij ratten ook zo, vroegen de neurobiologen zich af. In eerdere studies hadden ze laten zien dat ratten in de val kunnen rekenen op hulp van hun soortgenoten. De dieren voelen aan hoe benard de positie van de ongelukkige is, bleek toen. Als ze bijvoorbeeld een kalmeringsmiddel hadden gekregen, waardoor ook hun empathisch vermogen verminderd was, trokken ze zich veel minder van de gevangen ratten aan.

Nu wilden de onderzoekers weten wat de invloed van andere ratten was. In de klassieke experimenten naar het omstandereffect hadden medeplichtigen van de psychologen gezeten, mensen die zogenaamd kwamen kijken maar niets deden. De proefpersonen lieten zich door deze omstanders beïnvloeden en bleven ook aan de kant staan.

In gebreke

Precies zo ging het ook bij de ratten. De andere ratten deden door het kalmeringsmiddel niets waardoor ook de proefrat in gebreke bleef. Hoewel? Niet helemaal. De eerste keer kwam hij wel degelijk in actie maar als hij twee dagen later in dezelfde situatie werd gebracht, vertikte hij het. Alsof hij dacht: eergisteren heb ik de kastanjes uit het vuur gehaald, nu zijn jullie aan de beurt.

Vorig jaar nuanceerden Nederlandse psychologen de omstandertheorie. Ze hadden ruzies en vechtpartijen geanalyseerd die met bewakingscamera’s waren vastgelegd. Inderdaad, hoe groter de groep omstanders des te kleiner de kans dat een individu in actie kwam. Maar er kwam bijna altijd wel iemand tussenbeide. Of beter gezegd: bijna altijd greep een groepje van een paar vrienden in.

Zo werkte het bij de ratten ook. Als ze er niet alleen voor dachten te staan maar ratten in het publiek zagen die ze kenden, dan stapten ze naar voren en maakten de val open.

Zijn ratten nu zo slim en beschaafd, filosoferen de onderzoekers aan het eind van hun artikel, of lijkt hun gedrag zo op dat van de mens doordat de biologische basis ervoor hetzelfde is? Ze vermoeden het laatste.

Lees ook

Ratten leren ons: medeleven komt voort uit eigenbelang

Als je een ander pijn ziet lijden, weet je: blijf uit de buurt

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden