Cutting Edge in Sheffield.

Wetenschap

Het lawaai in de stad aangenaam maken? Dat kan, met hulp van kunstenaars

Cutting Edge in Sheffield.Beeld David Millington

Lawaai kan de stad een kwelling maken voor het oor. Maar geluid kan een stad ook veraangenamen, mits goed vormgegeven. Daarvoor heb je kunstenaars nodig, zegt de Leidse hoogleraar Marcel Cobussen.

De doorgang onder het Vethgebouw van de Universiteit Leiden heeft golvende wanden en er hangen speakers waaruit een geluid komt aanrollen. Het is geen wind, maar een spookachtige stem, een creatie van kunstenaar Edwin van der Heide: ‘Fluisterende wind’. Het geluid is een stem die woorden uitspreekt die hier in de universiteitsgebouwen veel worden gebruikt, en dan zo sterk vertraagd dat ze rustieke geluidsgolven zijn geworden.

De initiatiefnemer van dit project werkt hier boven in het universiteitsgebouw: Marcel Cobussen, jazzpianist en hoogleraar auditieve cultuur. “Je hebt kunstenaars als Van der Heide nodig om het mechanistische denken te doorbreken”, zegt hij. “Architecten zijn visueel ingesteld, ze kijken naar vormen. Maar een omgeving ervaar je niet alleen met je ogen maar ook met je oren. Geluid bepaalt hoe je je ergens voelt. En dat geluid kun je vormgeven.”

Geluidsecologie

We hebben het over sonic ecology, geluidsecologie, een nog jonge wetenschap. Cobussen kan zich er in Leiden niet voltijds mee bezighouden; hij begeleidt promovendi in uiteenlopende muzikale projecten. Maar hij probeert er werk van te maken in projecten, zoals die fluisterende wind. Cobussen is niet de man van het meten van geluidsniveau of nagalmtijd. Hij kwam tot zijn wetenschap vanuit de muziek. Na vijftien jaar lang mensen te hebben vermaakt met zijn pianospel, ging hij filosofie studeren, promoveerde en kreeg een leerstoel in Leiden. “Mijn eerste vaste baan.”

Er is veel aandacht voor lawaai, maar er wordt nog weinig werk gemaakt van geluid, zegt Cobussen. “Steden zijn in de loop van de tijd stiller geworden. Luister maar naar historische geluidsopnamen. Er is nu minder lawaai. Maar steden zijn wel vaak monotoon, met één overheersend geluid. Dat is vervelend. Kijk, helemaal stil moet een stad niet zijn, want dan krijg je er een raar gevoel. In de stad moeten geluiden klinken. We hebben stedelijke en industriële geluiden heel lang gewaardeerd, omdat we ze associeerden met vooruitgang.

Protesten na komst superstille trams

“Daar gaat het vaak om: de associatie die je hebt met een geluid. Iemand die altijd in de stad heeft gewoond, wil een tram horen piepen, terwijl dat voor anderen een vreselijk geluid kan zijn. Toen de gemeente Rotterdam nieuwe, superstille trams kocht, kwamen er protesten. Mensen misten iets.

“Veel mensen hebben een hekel aan het geluid van motoren. Niet omdat dat geluid zo ergerlijk is, maar omdat ze het associëren met gevaar, een dreiging, de Hells Angels of zo. Als je onderzoek doet rond Schiphol, vind je mensen die veel hinder hebben van vliegtuiglawaai. Omdat er veel lawaai is, maar ook omdat dat ervoor heeft gezorgd dat ze hun huis niet kunnen verkopen. Die negatieve associatie bepaalt dan mede de waardering van dat geluid.”

Als er in de stad te veel lawaai is, kun je proberen dat geluid te maskeren. Geluidsbronnen in de stad helemaal wegnemen valt vaak niet mee, zegt Cobussen. Maar in plaats van geluiden te dempen of te maskeren, kun je ook geluiden toevoegen om een aangename omgeving te creëren. “Denk nou niet meteen aan een klaterende fontein, want het geluid van vallend water is vaak net zo erg als een snelweg. Het is heel monotoon. Fonteinen kunnen een feest zijn voor het oog, maar voor het oor is horizontaal stromend water veel beter. Dat is een heel variabel geluid, het verandert voortdurend.”

Zeemeeuwen in Berlijn

Soms worden met de beste bedoelingen merkwaardige oplossingen gevonden, zegt Cobussen: “Bij de herinrichting van Nauener Platz, een plein in Berlijn, werden akoestici betrokken. En die wilden het goed aanpakken. Zij hebben interviews afgenomen bij omwonenden over hun wensen. En wat wilden die? Natuurgeluiden! Dus nu heb je, midden in Berlijn, installaties met het geluid van zeemeeuwen, afgespeeld in loops van twintig seconden. Dat geluid hoort daar helemaal niet thuis.”

Cobussen probeert het in Leiden anders aan te pakken. Hij schreef samen met Irene van Kamp van het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) en geluidskunstenaar Cilia Erens voor de gemeente een advies over de herinrichting van het gebied bij de Garenmarkt. Daar gaan de parkeerplaatsen ondergronds, in een parkeergarage, met daarbovenop een open ruimte, een park dat mogelijk ook gebruikt gaat worden voor concerten.

“We zijn er gaan luisteren, met beleidsambtenaren van de gemeenten en met bewoners. We hebben die mee naar buiten genomen en allemaal een blinddoek omgedaan. Het is opmerkelijk hoe snel je perceptie van de omgeving dan verandert. Het geluid kan zo eentonig en grijs zijn dat je blij bent dat er een rammelende fiets voorbijkomt, of een rolkoffer.”

Je moet leren luisteren, zegt Cobussen. “Gemeenteambtenaren hebben dat niet geleerd, omwonenden evenmin. Artiesten kunnen het wel. Luisteren moet je leren. En het zou voor iedereen goed zijn: in je eigen omgeving staan, met een blinddoek op. Je hebt geen idee hoe je omgeving werkelijk klinkt.”

Impressie van de Garenmarkt in Leiden. Op het plein komen een geluidsscherm en verschillende soorten bomen. Iedere boomsoort dempt weer andere geluidsfrequenties dempt en trekt weer andere dieren aan.Beeld Gemeente Leiden

Geluiddempende bomen

De illustratie hiernaast geeft weer hoe het ­gebied bij de Garenmarkt in Leiden eruit gaat zien na de herinrichting. De auto’s die hier voorheen stonden, zijn inmiddels verhuisd naar de nieuwe, ondergrondse parkeergarage. Omwonenden vreesden voor geluidsoverlast omdat het vernieuwde plein niet altijd deze vredige aanblik zal hebben, maar ook gebruikt zal worden voor evenementen.

De onderzoeksploeg onder leiding van Marcel Cobussen (zie hoofdverhaal) suggereerde in zijn advies om bekabeling aan te leggen die het mogelijk maakt bij een evenement rondom speakers te zetten die het geluid naar het centrum van het plein sturen, in plaats van een muur van boxen op het podium.

Dat advies is niet overgenomen, vertelt Rob Jansen, projectleider bij de gemeente Leiden. “De gemeente heeft ervoor gekozen het aantal evenementen op deze plaats te beperken. Dat heeft zijn grens natuurlijk, 3 oktober (Leidens ontzet, red.) krijg je hier niet weg. Maar veel kleinere evenementen zijn geschrapt.”

Het verkeerslawaai zal in ieder geval minder worden, zegt Jansen, omdat auto’s niet meer het plein oprijden, maar de parkeergarage ingaan. Bij de ingang daar komt een geluidsscherm. En sommige busroutes die hierlangs liepen worden omgeleid.

Enkele adviezen van de onderzoeksgroep voor de inrichting van het plein zijn door de gemeente wel overgenomen. Zo komt er een diversiteit aan bomen, wat werd aangeraden omdat iedere boomsoort weer andere geluidsfrequenties dempt en omdat iedere boomsoort weer andere dieren aantrekt, die hun eigen geluiden meebrengen. Er komen geen speeltoestellen, en dus ook geen lawaai van spelende kinderen. Paden en gazons worden licht glooiend, waardoor ze wat meer geluid dempen dan een vlakke ondergrond. En buiten de gazons wordt de ondergrond half verhard, met hetzelfde effect.

Jansen: “We gaan hier met de herinrichting van een rommelig parkeerterrein naar een stadspark”. De werkzaamheden moeten deze zomer worden afgerond.

Liever klaterend water dan vogelgezang

De ‘gouden route’ in Sheffield is een bekroond architectuurproject. De route is een grotendeels autovrije verbinding tussen het treinstation en het centrum van deze stad in Yorkshire, Midden-Engeland. De gouden route bestaat uit heel verschillende elementen, maar hoofdrollen in het hele ontwerp spelen staal en water, omdat scheepvaart en industriële revolutie de stad hebben gemaakt.

Op de foto bovenaan dit artikel is de Cutting Edge te zien, opgebouwd uit 80 ton roestvrij staal. Het is eigenlijk een geluidscherm dat het lawaai van de achterliggende autoweg weert. Uit een reservoir onder het bouwwerk wordt water opgepompt dat over het staal stroomt en een geluid geeft dat mensen aangenaam vinden. Bijkomend voordeel van de waterstroom is dat graffiti hier geen kans heeft. Vlak bij de Cutting Edge, en verderop langs de route, zijn er watertrappen, fonteinen en stalen bollen waarover water stroomt.

Sheffield was een van de casestudies in een groot Europees onderzoeksproject naar sound-scapes, geluidsomgevingen in Europese steden en landschappen, dat enkele jaren geleden werd afgerond. In dat project is vooral gekeken naar methoden om soundscapes te meten en te karakteriseren.

Onder leiding van Jian Kang, die eerder werkte aan de universiteit van Sheffield en nu aan University College Londen, werd met geluidsmetingen en enquêtes nagegaan wat de gouden route met Sheffield heeft gedaan. Het geluid van water blijkt een prominente rol te spelen; het wordt door veel mensen eerder opgemerkt dan autoverkeer of schreeuwende kinderen. 80 procent van de mensen waardeert het geluid van water. Slechts een kleine minderheid van de mensen vindt het geluid van water irritant. Het klaterende water scoort daarmee nog beter dan vogelgezang.

Lees ook:

Beste horeca, met een goede song smaakt het eten zoveel beter

Smaakbeleving zit niet alleen op de tong, maar ook in de oren. Waarom is het in veel restaurants dan zo'n herrie?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden