Wetenschap

Het laatste vaccinlab van de overheid gaat toch in de verkoop, en dat stuit op veel kritiek

Een lab-medewerker werkt aan een coronavaccin.  Beeld Hanne van der Woude
Een lab-medewerker werkt aan een coronavaccin.Beeld Hanne van der Woude

Minister Kuipers (volksgezondheid) wil Intravacc verkopen, het laatste vaccininstituut in handen van de overheid. Dat stuit op verzet. ‘Over dertig jaar constateren we dat we het publieke belang opnieuw hebben verkwanseld.’

Joep Engels

Hij zei het bijna terloops. Tijdens een debat op 16 april 2020, de eerste lockdown was een maand oud, vroegen Kamerleden zich verbaasd af waarom nu ook het onderzoeksdeel van het voormalige vaccininstituut in Bilthoven was verkocht. Nederland zat midden in een pandemie, dan ga je je kennis om die te bestrijden toch niet verkopen?

De berichten daarover in de media klopten niet, antwoordde minister Hugo de Jonge van volksgezondheid. “Ik denk dat u doelt op Intravacc. We stonden inderdaad op het punt om het te verkopen, maar we hebben het niet verkocht. We hebben het expres niet verkocht. Daarom niet.”

Uitstel van executie

Het blijkt uitstel van executie. Ruim twee jaar later maakt de nieuwe zorgminister, Ernst Kuipers, bekend dat hij de verkoop van Intravacc weer wil opstarten. “Het Nederlands beleid ten aanzien van vaccinontwikkeling is dat dit wordt overgelaten aan de vrije markt”, schrijft hij in juli aan de Tweede Kamer. Kuipers beseft dat met de verkoop van Intravacc een publiek belang is gemoeid. Dat wil hij waarborgen door goede afspraken te maken met de koper.

Het is een illusie om te denken dat je zulke garanties kunt inbouwen, zegt Hans de Goeij, voormalig directeur-generaal van de volksgezondheid. Hij adviseerde het kabinet al in 2015 om Intravacc niet te verkopen. “Zulke afspraken houden zelden stand. Na een aantal jaren zit er een nieuwe directie of is het bedrijf naar het buitenland verhuisd en kun je naar je aanspraken fluiten. Dat hebben we gezien toen Organon aan MSD werd verkocht, of toen Solvay zijn contractuele afspraken niet meer nakwam. En dat zal nu ook gebeuren. Over dertig jaar constateren we dat we onze belangen in de vaccinontwikkeling hebben verkwanseld.”

Nederland was een grote speler in de wereld van vaccins

Ooit was Nederland een grote speler in de wereld van vaccins. Het RIVM droeg niet alleen zorg voor het Rijksvaccinatieprogramma, dat elk kind prikken tegen polio, difterie en de mazelen aanbiedt; het instituut produceerde die vaccins ook zélf. Sterker nog, een groot deel van de vaccins die in de wereld werden toegediend, was door het RIVM gemaakt of gebaseerd op een Nederlandse vinding.

Dat had voordelen. Na de aanslagen op de Twin Towers in 2001 groeide de angst voor een terroristische aanslag. In de eerste weken na ‘11 september’ overleden vijf mensen na besmetting met de miltvuurbacterie, die via de post was verspreid. Vele anderen, ook in Nederland, werden de stuipen op het lijf gejaagd met brieven die een onschuldig, maar beangstigend poeder bevatten.

Nog groter was de dreiging van het pokkenvirus. Als terroristen dat zouden weten te verspreiden, waren de gevolgen niet te overzien. Jongeren waren immers niet ingeënt tegen dit dodelijke virus. Om dat gevaar voor te zijn, bestelde minister Els Borst van volksgezondheid bij het RIVM miljoenen pokkenvaccins. Een halfjaar later werd de bestelling afgeleverd.

Onderzoek in het Intravacc-lab naar vaccinaties tegen covid. Beeld Frank van Biemen/intravacc
Onderzoek in het Intravacc-lab naar vaccinaties tegen covid.Beeld Frank van Biemen/intravacc

Intravacc in de etalage

Dat kan nu niet meer. In 2003 werd de vaccinproductie bij het RIVM weggehaald en ondergebracht bij het daarvoor opgerichte Nederlands Vaccin Instituut. Het was vooral een splitsing van taken. Het NVI bleef op het terrein in Bilthoven gevestigd. Maar het instituut was geen lang leven beschoren.

De nieuwe minister van volksgezondheid, Ab Klink, beschouwt het instituut door tegenvallende prestaties als een blok aan zijn been, maar twijfelt lang over een verkoop. Klink wil het vaccinonderzoek wel in publieke handen houden. “De industrie heeft een eigen agenda bij de ontwikkeling van vaccins”, schrijft hij aan de Kamer. “Daarbij is de verwachting op financiële winst leidend. De overheid heeft een rol waar het gaat om nieuwe of verbeterde vaccins.” Hij richt voor deze taak Intravacc op, een werkorganisatie die rechtstreeks onder zijn ministerie valt.

Zijn opvolger, Edith Schippers, hakt de knoop door en verkoopt het NVI in 2012 voor 32 miljoen euro aan het Serum Institute of India. Sindsdien gaat het bedrijf door het leven als Bilthoven Biologicals. Daarnaast besluit Schippers om Intravacc alsnog in de etalage te zetten. Ze vraagt Hans de Goeij advies uit te brengen over dit voornemen. Dat was een ‘moetje’, zegt de oud-directeur-generaal nu. “Als de overheid besluit een taak te privatiseren, is ze verplicht advies in te winnen over wat dit betekent voor het publiek belang.”

Zoals gezegd raadt hij de verkoop af, maar Schippers houdt vast aan haar plan. En niet alleen de minister, zegt De Goeij. “Het rapport is zonder enige vraag de besluitvorming gepasseerd. Ik geloof niet dat veel mensen het hebben gelezen.”

Hugo de Jonge zet de verkoop on hold

Begin 2020 zijn er serieuze gesprekken met een koper voor Intravacc als minister De Jonge besluit om het verkoopproces − juist vanwege het publieke belang in de coronapandemie − ‘on hold’ te zetten. Maar nu pakt Kuipers de draad weer op. “De overheid ontwikkelt en produceert zelf niet”, schrijft hij deze zomer. “Maar zorgt wel voor de juiste condities en stimuleert de ontwikkeling om zo voor een breed ecosysteem te zorgen waarin leveringszekerheid kan worden geborgd.”

De Tweede Kamer trekt nog één keer aan de bel, maar de minister blijft bij zijn voornemen. Hij vindt het niet nodig dat de staat zijn aandelen in Intravacc aanhoudt. “Na de verkoop is het bedrijf beter in staat investeringen aan te trekken en te groeien”, antwoordt hij deze week op vragen van GroenLinks.

Jan Groen wil zich niet al te zeer in deze discussie mengen, maar de directeur van Intravacc deelt de visie van de minister wel. “De overheid is er niet om vaccins te produceren. Ze maakt toch ook geen mondkapjes of antivirale middelen? Bovendien: voor het totale ontwikkelingstraject van een vaccin ben je al gauw 300 miljoen euro kwijt. Ik weet niet of je als overheid dat risico zou willen lopen.”

Hij is niet bang dat door privatisering het publieke belang geschaad wordt. “De kennis is geborgd bij de universiteiten. Elke instelling heeft wel een hoogleraar vaccinologie. Daar worden ideeën uitgewerkt. Maar het vervolg is aan anderen. Wij ontwerpen een vaccinontwikkelingsproces. De productie en distributie is een taak van de farmaceutische bedrijven. Dat zijn allemaal commerciële handelingen die een overheid moet aanbesteden.”

Onderzoek in het Intravacc-lab.  Beeld Frank van Biemen, Intravacc
Onderzoek in het Intravacc-lab.Beeld Frank van Biemen, Intravacc

‘Publiek belang niet privatiseren’

Daar heeft Hans de Goeij zijn twijfels bij. Waarom zou een overheidsinstituut deze taak niet naar behoren kunnen uitvoeren? “Privatiseren is een politieke keuze. Het is waar dat het Nederlands Vaccin Instituut de internationale ontwikkelingen niet meer kon bijbenen. Maar dat was ook een kwestie van investeren. Dat doen bedrijven ook, maar de Nederlandse overheid heeft dat bij het NVI nagelaten. Ik vind dat je een publiek belang niet moet privatiseren. Daarmee kom je bedrogen uit. Zolang ik directeur-generaal was op het ministerie (tot 2009, red.) heb ik de verkoop van het NVI dan ook niet bevorderd.” Ook bij dat financiële risico zet hij zijn vraagtekens. “Mijn ervaring is dat je met vaccins van de industrie een stuk duurder uit bent.”

Ben van der Zeijst, tussen 2003 en 2009 directeur van het NVI, neemt hier een tussenpositie in. Een grote staatsfabriek voor de productie van vaccins hoeft wat hem betreft niet. “We moeten de kennis van de vaccinproductie wel behouden. Als je die kwijt bent, kun je in het geval van een pandemienood niet een fabriek binnenlopen en de kwaliteit van hun werkwijze beoordelen. Intravacc is wat dat betreft het enige dat we nog hebben.”

Hij heeft zijn twijfels bij dat Europese ecosysteem waar minister Kuipers aan denkt. “Dat is op dit moment nog totaal niet ingevuld. Bij een internationale opzet zou Intravacc daar vanuit Nederland een rol in kunnen spelen, maar we weten nu nog niet welke. Daarom zeg ik: verkoop het instituut niet voordat de opzet van dat Europese ecosysteem bekend is. Je moet je oude schoenen niet weggooien zolang je geen nieuwe hebt.”

Zo vaag zijn de plannen ook weer niet, zegt Groen. Begin vorig jaar heeft een consortium onder leiding van Intravacc een plan gepresenteerd voor een vaccinfabriek op het terrein in Bilthoven die, mocht er weer een uitbraak zijn, binnen dertig maanden gebouwd zou kunnen worden en goed is voor 40 tot 200 miljoen vaccindoses per jaar. Aan dat consortium nemen onder andere het Bilthoven Biologicals en het Utrechtse Science Park deel. Groen: “De overheid zou daar middels een waakvlamfunctie aan kunnen bijdragen.”

Dat vindt Van der Zeijst een riskante strategie. “Je moet niet wachten met het bouwen van een brandweerkazerne tot er brand uitbreekt. Dan ben je te laat.”

Vaccinontwikkeling in het Intravacc-lab.  Beeld Frank van Biemen, Intravacc
Vaccinontwikkeling in het Intravacc-lab.Beeld Frank van Biemen, Intravacc

Een neusspray voor in de etalage

Eindelijk is het zo ver: Intravacc heeft een neusspray tegen het coronavirus ontwikkeld. Trouw berichtte hier regelmatig over. Het vaccin zou begin dit jaar aan zijn eerste klinische fase beginnen. Een eerste test op proefpersonen: is het ook voor mensen veilig en doet het wat, worden er bijvoorbeeld antistoffen aangemaakt? Dat gaat nu pas komende maand gebeuren.

“We waren niet de enige in de wereld die een coronavaccin ontwikkelden”, zegt Dinja Oosterhoff, een van de projectleiders. “Iedereen had veelal dezelfde materialen nodig. Daarnaast liepen we vertraging op doordat je voor zo’n eerste fase allerlei dossiers moet indienen. En daar kwamen veel vragen over.”

Het grote voordeel van een neusspray is dat het een immuunrespons in de neus oproept. De opgewekte antistoffen zitten dan ook in het neusslijm. Dat geeft betere bescherming. En het voorkomt verspreiding van het virus.

Dit nieuwe wapen tegen de pandemie was het vakblad Nature dit voorjaar ook al opgevallen, maar in de reportage werd Avacc 10 van Intravacc niet genoemd. Alleen neussprays die al in de klinische testfase zitten, kregen aandacht. Het verontrust Oosterhoff niet. “Er is pas één vaccin op de markt, uit India. In de klinische studies is alleen gekeken naar antistoffen in het bloed. Het is niet duidelijk of ze de meerwaarde van een respons in het neusslijmvlies ook hebben.”

Bovendien zijn het bijna allemaal vectorvaccins, net als de prikken van Astrazeneca of Janssen. Oosterhoff: “Die hebben als nadeel dat ze na een paar herhaalprikken niet meer goed werken omdat de afweer het vectorvirus zelf aanvalt. Wij gebruiken een ander zogeheten platform: ons vaccin is gebaseerd op bacterieblaasjes. Dat heeft geen last van die immuniteit.”

Eigenlijk is dat ook de kern van dit onderzoek, zegt Jan Groen, directeur van Intravacc. “Dat platform is onze kernactiviteit. Intravacc ontwikkelt productieprocessen: hoe moet je je proces inrichten zodat je een werkzaam vaccin in grote en zuivere, dus veilige hoeveelheden kunt maken? Wij hebben daar ons eigen platform voor, die bacterieblaasjes. Om potentiële klanten ervan te overtuigen dat ze met hun vaccinontwerp moeten inhaken op ons platform, moeten we wel laten zien dat het werkt. Dat is de hoofdreden dat we deze neusspray hebben ontwikkeld. Moet je niet te veel doen. Anders word je een concurrent van je klanten. En dat vinden ze niet leuk.”

Lees ook:

Intravacc werkt stug door aan neusspray-vaccin. ‘Dit is geen mosterd na de maaltijd’

Terwijl het coronavirus al anderhalf jaar rondgaat, werkt Intravacc stug door aan een vaccin. Trouw volgt dit project nu ruim een jaar.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden