Wetenschap Grootmoedereffect

Het grootmoedereffect: met oma in de buurt hebben kleinkinderen meer kans om te overleven, bewijst de orka

Beeld AFP

Hoewel ze onvruchtbaar zijn, blijven vrouwen na de overgang nog lang leven. En niet voor niets, maar vanwege het zogeheten grootmoedereffect, zo bewijzen mens en orka.

De jonge orka heeft meer kans te overleven als oma in de buurt is. Zeker als de zalmstand laag is. Is er zalm in overvloed, dan heeft die kleine zijn grootmoeder niet nodig. 

Biologen hebben dit effect gevonden in de statistieken van orkapopulaties voor de westkust van Noord-Amerika over de afgelopen veertig jaar. Ze zagen daarin dat de overlevingskansen van een jonge orka drastisch dalen als zijn grootmoeder overlijdt. En dat effect houdt wel even aan; het is te zien tot twee jaar na haar dood, melden ze in vakblad PNAS. Dat het effect afhankelijk is van de zalmstand duidt erop dat oma haar kleinkind leert vissen.

Evolutionair succes

Hiermee hebben ze hun cirkel rond, want dezelfde onderzoekers (uit de VS, Canada en Groot-Brittannië), lieten twee jaar geleden al een andere factor zien die hier een rol speelt: als oma zich nog zou voortplanten zou ze concurreren met haar eigen kind, en in die strijd leggen haar kinderen het waarschijnlijk af tegen die van haar dochter. Voor haar evolutionair succes is het beter niet zelf te baren maar te helpen bij het grootbrengen van de kleinkinderen. 

Het lijkt de oplossing voor een van de grote raadsels in de biologie: de overgang. Het raadsel luidt anders gesteld: als reproductie succes bepaalt, waarom blijft een vrouw in onvruchtbaarheid dan nog zo lang leven? Het is geen algemeen verschijnsel in de dierenwereld; de overgang komt voor de bij de mens en bij enkele walvisachtigen, waaronder de orka. Een vrouwtjesorka wordt rond haar 45ste onvruchtbaar en heeft dan gemiddeld nog vijftien jaar te leven. Vergelijkbaar met de mens dus.

Grootmoedereffect

Het grootmoedereffect, zoals het wordt genoemd, kan dit verklaren. Het werd zeventig jaar geleden al geopperd en is daarmee een klassiek voorbeeld van zogenoemde verwantenselectie: het idee dat je je genetische eigenschappen in sommige gevallen effectiever kunt verspreiden door niet zelf nakomelingen op de wereld te zetten maar familieleden te helpen met voorplanting en opvoeding. De werkbij, de steriele dochter van de koningin, is een ander schoolvoorbeeld van verwantenselectie.

De onderzoeken bij orka's ondersteunen het grootmoedereffect. Maar ook bij de mens wordt er bewijs voor gevonden, bleek uit onderzoek dat eerder dit jaar werd gepubliceerd. Daarin werd dankbaar gebruik gemaakt van kerkelijke registers, die gedetailleerd zijn en eeuwen teruggaan. Uit de statistieken van rooms-katholieken die eeuwen geleden van Frankrijk naar het Canadese Quebec verhuisden, werd duidelijk dat vrouwen meer kinderen ter wereld én groot brachten als hun moeder in de buurt was om te helpen. 

Zo'n grootmoedereffect werd ook gevonden in de statistieken van lutheranen in Finland. Het effect blijkt het grootst als oma begin zestig is, omdat er dan doorgaans veel kleinkinderen zijn die hulp kunnen gebruiken. En het loopt op zijn eind als oma de zeventig passeert. Was ze bij 75 nog in leven, dan bleek in deze statistieken het grootmoedereffect zelfs negatief te worden: haar aanwezigheid deed de overlevingskansen van kleinkinderen niet stijgen maar dalen. 

Het kan zijn, suggereren biologen, dat grootmoeder op die hoge leeftijd zoveel zorg vraagt van haar kinderen dat die te weinig aandacht kunnen besteden aan hun eigen kroost. Het is voor de bioloog niet meer dan evolutionaire logica dat oma's leven dan ook ongeveer eindigt.

Lees ook:

Conflict met dochter drijft orka overgang in

Ook oudere orkavrouwtjes gaan door de menopauze. Biologen hebben nu ontdekt waarom.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden